Dəstək
www.wikimedia.az-az.nina.az
Bu adin diger istifade formalari ucun bax Dunya deqiqlesdirme Yer Gunese yaxinligina gore Gunes sistemindeki ucuncu planet ve heyat askar olunan yegane goy cismi Radiometrik tanisliq ve diger delillere gore Yer 4 5 milyard il evvel yaranmisdir Yerin cazibe quvvesi kainatdaki diger cisimlere xususen de Yerin yegane tebii peyki olan Aya ve Gunese qarsiliqli tesir gosterir Yer 365 gun erzinde Gunes etrafinda oz orbiti boyu hereket edir Bu muddet erzinde Yer oz oxu etrafinda 365 366 defe firlanir YerThe Blue Marble 1972 ci ilde aya geden Apollo 17 kosmonavtlari terefinden cekilmis yerin ilk tamgorunuslu fotosekliSerefine adlandirilibtorpaq KureOrbital xarakteristikasiDovr J2000Afelisi152 098 232 km 1 01671388 AVPerigelisi147 098 290 0 98329134 AVPeriapsidi147 095 000 1 000 kmApoapsidi151 930 000 10 000 km 1 00000261 0 astronomik vahid 152 098 231 559 14 mBoyuk yarimoxu149 598 261 1 00000261 AVOrbitinin ekssentrisiteti0 016 7086Siderik firlanma dovru365 256 363 004 gun 1 00 001 742 096 il Orbital sureti107 200 km saatOrta anomaliyasi358 617 EyilmesiGunes ekvatoruna 7 155 sabit musteviye 1 57869 J2000 ekliptikasina 0 00005 Qalxan milinin uzunluguJ2000 ekliptikasina 11 26064 Perisentr arqumenti114 20783 Neyin peykidirGunesKesf edilmis peykleri1 tebii peyk Ay gt 2 218 suni peykOzune xas0 016710219 0Fiziki xarakteristikalariOrta radiusu6 371 km 3 959 mi Ekvator radiusu6 378 1 km 3963 2 mi Qutb radiusu6 356 8 km 3 949 9 mi Qutb sixilmasi0 0 033 528Boyuk dairesinin cevresi40 075 017 kilometr 24 901 461 mil ekvatorial 4 000 786 kilometr 2 485 973 mil meridional Sethinin sahesi510 072 000 km2 196 940 000 mi2 148 940 000 km2 quru 57 510 000 mi2 29 2 361 132 000 km2 su 139 434 000 mi2 70 8 Hecmi1 08 321 1 012 km3 2 59 876 1 011 mi3 Kutlesi5 97 237 1024 kgOrta sixligi5 514 q sm3Serbestdusme tecili9 80 665 m s2Ikinci kosmik sureti11 186 km san 40 270 000 km saat Firlanma dovru0 997 269 68 gun 23sa 56 deq 4 100 s Ekvatorial firlanma sureti1674 4 km saatOxunun maililiyi23 4392811 Albedo0 367 hendesi 0 306 Bond albedosuTemperatur15 CSeth temp min orta maksKelvin 184 K 287 16 K 1961 1990 iller 330 KSelsi 89 2 C 14 0 C 1961 1990 iller 56 9 CFaranheyt 128 5 F 57 2 F 1961 1990 iller 134 3 FAtmosferAtmosfer tezyiqi101 325 kPaAtmosfer terkibi78 08 azot N2 20 95 oksigen O2 1 su buxari 0 9340 arqon 0 0408 karbon qazi 0 00182 neon 0 00052 helium 0 00017 metan 0 00011 kripton 0 00006 hidrogen Yerin firlanma oxunun sabit musteviye eyilmesine gore Yerde fesiller yaranir Yer ile Ay arasindaki qravitasiya qarsiliqli elaqesi qabarma ve cekilmelere sebeb olur Yer Gunes sistemindeki en six planetdir ve dord daxili planetin Gunesden olan uzaqliga gore daxili planetler Merkuri Venera Yer Mars en boyuyu ve en agiridir Yerin xarici tebeqesi litosfer milyonlarla ildir ki seth boyunca hereket eden bir nece sert tektonik pliteleye bolunmusdur Yer sethinin texminen 29 i qiteler ve adalardan ibaret qurudur Qalan 71 i ise su ile esasen dunya okeani ve eyni zamanda hamisi birlikde hidrosferi teskil eden goller caylar ve diger temiz su menbeleri ile ortuludur Yer kuresinin qutb bolgelerinin ekseriyyeti Antarktida buz tebeqesi ve Arktikanin deniz buzlari da daxil olmaqla buzla ortulmusdur Yerin daxili berk metal nuve ve yerin maqnit sahesini yaradan xarici maye nuve hemcinin tektonik pliteleri hereket etdiren mantiya qati ile daim aktivdir Yer tarixinin birinci milyard ilinde heyat okeanlarda meydana geldi ve Yer atmosferine ve sethine tesir gostermeye basladi Bu proses anaerob ve daha sonra aerob orqanizmlerin coxalmasina sebeb oldu Bezi geoloji deliller heyatin 4 1 milyard il evvel yaranmis ola bileceyini gosterir O vaxtdan beri Yerin Gunesden uzaqligi fiziki xususiyyetleri ve geoloji tarixi heyatin tekamulune ve inkisafina tekan verdi Yer uzerindeki heyat tarixinde bioloji muxteliflik uzun muddet tekamul dovru kecirdi bezense kutlevi qirginlarla fasile verdi Yer uzunde yasayan butun novlerin 99 den coxunun nesli kesilmisdir Bu gun Yerdeki novlerin sayi haqqinda fikirler deyiskendir ekser novler hele de tesvir edilmemisdir Yer kuresinde 7 7 milyarddan cox insan yasayir ve yasamaq ucun onun biosferinden ve tebii qaynaqlarindan asilidir Siyasi baximdan dunyada 200 e yaxin suveren dovlet movcuddur TarixiEsas meqale Yerin tarixiFormalasma Yeni yaranan planetar sistemin tesviri Gunes sisteminde askar olunmus en qedim material 4 5672 0 0006 milyard il evvele aiddir 4 54 0 04 milyard il evvel ise ilkin Yer kuresi emele gelmisdir Gunes sistemindeki cisimler Gunesle birlikde meydana gelmis ve inkisaf etmisdir Nezeriyyeye gore gunes nebulasi dumanligi molekulyar bir buluddan ayrilaraq dairevi disk seklinde bukulmeye baslamis ve sonra planetler Gunesle birlikde bu diskden boyumusdur Nebula terkibinde qaz buz deneleri ve ibtidai nuklidler de daxil olmaqla saxlayirdi Nebular nezeriyyeye gore ilkin planetler Yerin 10 20 milyon il erzinde meydana gelmesinden yaranan nebular suretlenme yoluyla emele gelmisdir Bu nezeriyyede mubahiseli movzu tarixi 4 53 milyard il evvele dayanan Ayin meydana gelmesidir Bir ferziyye gore Ay Mars olculu Teya adli bir cismin Yerle toqqusmasindan sonra Yerden ayrilan materialin toplanmasi neticesinde meydana gelmisdir Bu baximdan Teyanin kutlesi Yer kuresinin texminen 10 faizini teskil etmeli idi planet nezere carpan zerbe ile Yerle toqqusmus ve kutlesinin bir hissesi Yer ile birlesmisdi Texminen 4 1 3 8 milyard il evvel Geciken Agir Bombardman hadisesi zamani coxsayli asteroid zerbeleri Ayin seth muhitinde ve neticede Yerde ehemiyyetli deyisikliklere sebeb olmusdur Geoloji tarixi Katarxey dovrunde Yerin tesviri Bu dovrde Yerde vulkanik fealiyyetler olduqca aktiv idi ve berk bir qabiga sahib deyildi Yerin qabigi Arxey eonunda sethdeki mantiya materialinin soyumasi neticesinde yaranmisdir Yer atmosferi ve okeanlar vulkanik fealiyyet ve kosmik tesirlerle yaranmisdir Vulkanik fealiyyetler zamani yaranmis su buxari kometlerde gelen su ve buz ile genislenmis okeanlarda konsdensasiya olunurdu Bu modele gore yeni yaranan Gunes cari isiqliliginin yalniz 70 ine sahib olsa da atmosferdeki istixana qazlari okeanlari donmadan qorumusdur 3 5 milyard il evvel Yerin maqnit sahesi formalasdi ki bu da atmosferin gunes kuleyi terefinden parcalanmasina mane oldu Yerin eridilmis xarici tebeqesi soyuyub berk forma meydana getirerek yer qabigini yaratdi Torpaq kutlesini izah eden iki model gunumuzdeki formalasmalarda sabit bir boyume ve ya cox guman ki Yer kuresi tarixinin evvelinde movcud olan sabit bir kontinental bolgenin suretle uzunmuddetli boyumesi fikrini de ireli surur Materikler tektonik plitelerden Yer kuresinin davamli istilik itkisi ile neticelenen bir prosesle yarandi Yuz milyonlarla il erzinde bir yere yigilmis ve parcalanmisdir Texminen 750 milyon il evvel en qedim ve en meshur superqitelerden biri olan Rodiniya parcalanmaga basladi Materikler daha sonra 600 540 milyon il evvel Pannotiyani ve nehayet 180 milyon il evvel parcalanan Pangeyani meydana getirmek ucun yeniden birlesdi Indiki buz dovru modeli texminen 40 milyon il evvel baslamis ve Pleystosen dovrunde texminen 3 milyon il evvel intensivlesmisdir Yuksek enlikler texminen 40 000 100 000 ilde bir defe tekrarlanan buzlanma ve erime dovrlerini yasamisdir Sonuncu kontinental buzlasma 10 000 il evvel basa catmisdir Heyatin xronologiyasiSablon baxredakte 4500 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 suIbtidai heyatIlkin fotosintezNuvelilerCoxhuceyreli orqanizmlerBugumayaqlilar MolyuskBitkilerDinozavrlar MemelilerCiceklerQuslarPrimatlar Yer 4540 Suyun menseyi Erken heyat Ay felaketi Erken oksigen Atmosferik oksigen Oksigen felaketi Erken bitkiler Erken heyvanlar Kembri partlayisi Dordayaqlilar AntropomorfidlerF a n e r o z o yP r o t e r o z o yA r x e yK a t a r x e y Milyon il evvel Heyatin ve tekamulun menseyi Kimyevi reaksiyalar texminen dord milyard il evvel ilk ozunu coxaldan molekullari meydana getirdi Yarim milyard il sonra butun movcud heyatin son ortaq ecdadi ortaya cixdi Fotosintezin tekamulu Gunes enerjisinin birbasa canli formalarla toplanmasina imkan verdi Neticede meydana gelen oksigen qazi O2 atmosferde yigildi ve gunesin ultrabenovseyi sualari ile qarsiliqli tesir neticesinde yuxari tebeqede qoruyucu ozon qatini meydana getirdi Kicik huceyrelerin daha boyuk hucrelerle birlesmesi eukariot adlanan murekkeb huceyrelilerin inkisafi ile neticelendi Koloniyali huceyreler kimi meydana gelen heqiqi coxhuceyreli orqanizmler getdikce murekkeblesmeye basladi Zererli ultrabenovseyi radiasiyanin ozon tebeqesi terefinden udulmasi Yer sethinde heyatin inkisafina tohfe verdi Heyat ucun en erken fosil delilleri arasinda Qerbi Avstraliyada 3 48 milyard illik qum dasinda tapilmis mikrob ortuklu qaliqlar Qerbi Qrenlandiyada 3 7 milyard illik metamorfik suxurlarda tapilan biogenik qrafit ve Qerbi Avstraliyada 4 1 milyard illik suxurlar uzerinde tapilmis bioloji materialin qaliqlari var Yerdeki heyatin en erken birbasa subutu mikroorqanizmlerin fosillerini gosteren 3 45 milyard illik Avstraliya suxurlarinda movcuddur 750 milyon il evvelden 580 milyon il evvele qeder Neoproterozoy dovrunde Yerin cox hissesi buzla ortulmus ola biler Bu ferziyye Qartopu Dunya ing Snowball Earth adlandirilir ve bunun coxhuceyreli heyat formalarinin murekkebliyinin ehemiyyetli derecede artdigi Kembri partlayisindan evvel bas vermesi xususi maraq dogurur 535 milyon il evvel Kembri partlayisindan sonra bes kutlevi qirgin olmusdur En son bele hadise 66 milyard il evvel bir asteroidin tesiri ile bas vermis qeyri avianoz dinozavrlarin ve diger boyuk surunenlerin mehv olmasina sebeb olsa da o dovrde yeresenlere benzeyen kicik memelilere toxunmamisdir Memeliler son 66 milyon ilde coxaldi ve bir nece milyon il evvel Orrorin tugenensis cinsli Afrika meymununa benzer bir heyvan dik durmaq qabiliyyetine yiyelendi Bu aletlerin istifadesini asanlasdirdi ve insanlarin daha da inkisafina sebeb olan daha boyuk bir beyin ucun lazimli qidalanmani temin eden unsiyyeti tesviq etdi Ekinciliyin ve daha sonra sivilizasiyanin inkisafi insanlarin Yere ve bu gune qeder davam eden diger canli formalarinin tebieti ve miqdarina sebeb oldu Gelecek Yer kuresinin gozlenilen uzunmuddetli geleceyi Gunesin geleceyi ile elaqelendirilir Gunesin parlaqligi sonraki 1 1 milyard il 10 sonraki 3 5 milyard il ise 40 artacaq Yerin artan seth istiliyi texminen 100 900 milyon il erzinde qeyri uzvi karbon dovranini suretlendirerek CO2 nisbetini bitkiler ucun olumcul derecede asagi seviyyeye getirecekdir Bitki ortuyunun olmamasi atmosferde oksigen itkisi ile neticelenecek heyvanlar ucun heyat qeyri mumkun olacaqdir Texminen bir milyard il sonra butun seth sulari yoxa cixacaqdir ve orta qlobal temperatur 70 C 158 F e catacaqdir Yerde fotosintezin sonuna qeder texminen 500 milyon il daha yasana bileceyi gozlenilir Lakin atmosferden azot cixarilarsa bu gunden 2 3 milyard il sonra nezaretden kenar istixana effekti yaranana qeder heyat davam ede biler Antropogen emissiyalar cari gunes isiginda nezaretsiz istixana effektine sebeb olmaq ucun ehtimal ki kifayet deyil Gunes ebedi ve sabit olsa bele muasir okeanlarda suyun 27 i orta okean silsilelerinden atmosfere buxar axininin azalmasi sebebinden bir milyard ilde mantiyaya enecekdir Gunes texminen 5 milyard ilde qirmizi nehenge cevrilecek Modeller Gunesin indiki radiusunun texminen 250 qati 1 astronomik vahid 150 10 6 km 93 10 6 mil qeder genisleneceyini proqnozlasdirir Yerin taleyi daha az aydindir Qirmizi bir neheng olaraq Gunes kutlesinin texminen 30 ni itirecek belelikle ulduz maksimum radiusuna catdiqda Yer indiki orbitinden dalga tesiri olmadan 1 7 astronomik vahid 250 10 6 km 160 10 6 mil orbite kececekdir Hamisi olmasa da qalan heyatin cox hissesi Gunesin artan parlaqligi indiki seviyyesinden texminen 5000 defe cox ile mehv edilecekdir 2008 ci ilde edilen bir simulyasiya Yer orbitinin dalga tesirleri ve suruklenmeler sebebiyle curuyeceyini Gunesin atmosferine girib buxarlanacagini gosterir Bu vaxta qeder Yerin sethi eriyecek cunki temperatur 1370 C e catacaqdir Hemcinin Yer atmosferinin qirmizi nehengin yaydigi guclu gunes kuleyi terefinden qoparilacagi dusunulur Gunes Yer sethinden bucaq olcusu texminen 160 olan neheng qirmizi bir daire kimi gorunecek ve bununla da semanin cox hissesini tutacaqdir Nehenglerin asimptotik qoluna catan Gunesin diametri muasir olculere nisbeten 213 defe artacaq Texminen 75 000 il diger menbelere gore 400 000 sonra Gunesin qabigi parcalanacaq ve neticede qirmizi nehengin yalniz kicik merkezi nuvesi kicik isti lakin cox six bir cisim olan ag cirtdan qalacaqdir Eger Yer Gunesin qirmizi neheng fazasinda iken tesirinden qoruna bilerse onda Kainat movcud oldugu muddetce daha milyardlarla ve hetta trilyonlarla il movcud olacaq ancaq Yer uzunde heyatin yeniden yaranmasi sertleri bir daha olmayacaqdir Genisleyen dunya ferziyyesi Genisleyen dunya ferziyyesi 20 ci esrde qitelerin hereketini aciqlamaq ucun ireli surulmus gorusdur Bu nezeriyyeni yeni Yerin boyumesi fikrini ilk defe Carlz Darvin ireli surmusdur O yer qabiginin daim genislendiyini ve bununla da yeni formlasmalarin yarandigini bildirmisdir lakin bir muddetden sonra o bu fikrinden dasinib ve bunu daglarin boyumesi ile izah edib Genislenen dunya teoremini izah eden animasiya 1889 ve 1909 cu illerde Roberto Mantovani Yerin genislenmesi ve kontinental hereket haqqinda hipotezini nesr etdi O qapali ve boyuk bir qitenin daha kicik olan Yerin butun sethini ortduyu fikrini ireli surdu Onun ferziyesine gore Yer qabigi daim yenilenirdi Alfred Vegener daha sonra bu ferziye ile ozunun kontinental hereket ferziyyesi arasinda bezi oxsarliqlari gorse de Mantovaninin hipotezindeki hereketin sebebi kimi Yerin genislenmesini qeyd etmemisdir Avstraliya geoloqu Samual Varren 1956 ci ilden baslayaraq planetlerde bir nov kutlevi artimi teklif etmis ve problemin son hellinin yalniz kosmoloji baximdan kainatin genislenmesi ile elaqedar mumkun oldugunu soylemisdi 1938 ci ilde Pol Dirak umumdunya cazibe quvvesinin movcudlugundan bu yana milyardlarla il erzinde azaldigi gorusunu teklif etdi Bu alman fizik Paskal Cordanin umumi nisbilik fikrini deyismesine ve 1964 cu ilde butun planetlerin yavas yavas genislenmesi fikrine getirib cixardi Diger izahlarin ekseriyyetinin eksine olaraq bu gorus hec olmasa heqiqete uygun hipotez hesab edilen fizika qanunlari cercivesinde idi Bu gorus tarixen teklif olunsa da 1970 ci illerde tektonik plitelerin oyrenilmesinden beri elmi konsensus Yerin olcusunun her hansi bir deyisimi fikrini inkar edir Bilinen bir heqiqet budur ki sistemimizdeki butun diger planetar cisimler kimi Yer de suxurlarin ve tozun toplanmasi yolu ile daim kutle qazanir NASA nin melumatina gore her gun texminen 100 ton meteoroid toz ve cinqil parcalari ve bezen daha boyuk suxurlar Yer atmosferine daxil olur Bu hisseciklerin ekseriyyeti atmosferde yanir ve Yer sethine toz halinda catir Bu situasiya genislenen Yer ferziyyesinin ireli surduyu kutle artiminin yalniz bir benzerliyidir Fiziki xususiyyetleriBasiq sferoid Yer kuresi kure kimi tesevvur edilse de qutblerdeki az bir ferqle 1 basiqliq onu qutblerden basiq bir sferoid edir Formasi Yerin formasi texminen sferikdir Qutblerde bir qeder yastiliq ve Yer firlandigina gore ekvatorun etrafinda qabariqliq var Bir sozle Yer ekvatorial diametri bir qutbden diger qutbe qeder olan diametrinden 43 kilometr 27 mil boyuk olan qutbleri basiq bir sferadir lakin bu deyiskenlik Yerin orta radiusunun 1 den azdir Yerin kutle merkezinden en uzaq noqte Ekvadordaki ekvatorial Cimbaroso vulkaninin zirvesidir 6 384 4 kilometr 3 967 1 mil Sferanin orta diametri 12 742 kilometr 7 918 mil dir Yerli topoqrafiya bu idealize edilmis sferadan yayinsa da qlobal miqyasda bu sapmalar Yer radiusu ile muqayisede azdir maksimum sapma yalniz 0 17 olmaqla Marian cokekliyindedir deniz seviyyesinden 10 911 metr 35 797 ft asagi Everest zirvesi deniz seviyyesinden 8 848 metr 29 029 ft 8 848 metr 29 029 ft yuxari ise 0 14 bir sapma gosterir Geodeziyada Dunya okeaninin quru parcalari ve hemcinin dalga kulek kimi deyisiklikler olmadigi teqdirde qebul edileceyi deqiq formasina geoid deyilir Daha dogrusu geoid orta deniz seviyyesinde qravitasiya ekipotensialinin sethidir Kimyevi birlesmeler Yer qabiginin kimyevi terkibi Birlesme Formul TerkibMaterik OkeanSilisium dioksid SiO2 60 6 48 6 Aliminium oksid Al2O3 15 9 16 5 Kalsium oksid CaO 6 41 12 3 Maqnezium oksid MgO 4 66 6 8 Demir oksid FeOn 6 71 6 2 Natrium oksid Na2O 3 07 2 6 Kalium oksid K2O 1 81 0 4 Titanium dioksid TiO2 0 72 1 4 Fosforpentoksid P2O5 0 13 0 3 Manqan oksid MnO 0 10 1 4 Umumi 100 1 99 9 Yerin kutlesi texminen 5 97 1024kiloqramdir Terkibi ise esasen demir 32 1 oksigen 30 1 silisium 15 1 maqnezium 13 9 kukurd 2 9 nikel 1 8 kalsium 1 5 ve aluminiumdan 1 4 ve qalan 1 2 i diger elementlerin qarisigindan ibaretdir Kutlenin bolunmesi sebebinden nuvenin ilk novbede demirden 88 8 ve az miqdarda nikel 5 8 kukurd 4 5 hemcinin 1 den az olmaqla bezi elementlerin qarisigindan ibaret oldugu texmin edilir Yer qabiginin en cox yayilmis suxur komponentleri demek olar ki oksidlerdir lakin xlor kukurd ve fluor bu baximdan vacib istisnalardir ve istenilen suxurdaki umumi miqdari umumiyyetle 1 den azdir Yer qabiginin 99 den coxu 11 oksidden esasen silisium aluminium demir kalsium maqneziumun oksidlerinden ve hemcinin eheng ve kalium duzlarindan ibaretdir Daxili qurulus Esas meqale Yerin qurulusu Yer kuresi diger daxili planetler kimi kimyevi ve ya fiziki reoloji xususiyyetleri ile tebeqelere bolunur Xarici tebeqe yuksek ozlu berk mantiya ile ortulmus olan kimyevi cehetden ferqlenen silikatli bir qabiqdan ibaretdir Yer qabigi Moxorovicic serhedi ile mantiyadan ayrilir Yer qabiginin qalinligi okeanlar ucun texminen 6 kilometr 3 7 mil materikler ucun ise 30 50 kilometr 19 31 mil arasinda deyisir Yer qabigi ve soyuq sert ust mantiya birlikde litosfer adlanir ve tektonik pliteler burada meydana gelmisdir Litosferin altinda astenosfer litosferin ustunde hereket etdiyi nisbeten asagi ozlu tebeqe yerlesir Mantiya icerisindeki kristal qurulusda ehemiyyetli deyisiklikler yuxari ve asagi mantiyani ayiran bir kecid zonasini ehate ederek sethin 410 660 kilometr 250 410 mil altinda bas verir Mantiyanin altinda mohkem bir daxili nuvenin ustunde olduqca asagi ozlu bir mayeden ibaret xarici nuve yerlesir Yerin daxili nuvesi planetin qalan hissesi ile muqayisede bir qeder daha yuksek suretle ilde 0 1 0 5 done bilir Daxili nuvenin radiusu Yer kuresinin besde birini teskil edir Yerin geoloji qatlari Derinlik km Qat Sixliq q sm3 Qalinliq km Temperatur C0 35 Yer qabigi Litosfer 2 2 2 9 35 0 1 10035 60 Ust mantiya 3 4 4 4 2560 670 Astenosfer 610 1 100 2 000670 2 890 Mantiya 4 4 5 6 2220 2 000 4 0002 890 5 100 Xarici nuve 9 9 12 2 2210 4 000 6 0005 100 6 378 Daxili nuve 12 8 13 1 1278 6 000Istilik Yerin daxili istiliyi planetar akkresiyadan yaranan qaliq istilik texminen 20 ve radioaktiv curume 80 neticesinde yaranan istiliyin birlesmesinden yaranir Yerdeki esas istilik istehsal eden izotoplar kalium 40 40K uran 238 238U ve torium 232 232Th dir Merkezde temperatur 6 000 C 10 830 F e qeder tezyiq ise 360 qiqapaskal 52 10 6 psi a cata biler Istiliyin cox hissesi radioaktiv curume ile temin olunduguna gore elm adamlari Yer tarixinin evvelinde qisa yarim omru olan izotoplarin tukenmesinden evvel Yerin istilik istehsalinin daha yuksek oldugunu bildirirler Texminen 3 milyon il evvel bugunkunun iki qati qeder istilik istehsal edilir mantiyada konveksiya ve tektonik plitelerin sureti artir ve bunlar bu gun nadir hallarda meydana gelen komatitler kimi qeyri adi suxurlarin istehsalina imkan verirdi Istilik istehsal eden esas izotoplar Izotop Istehsal etdiyi istilik W kq izotop Orta omru il Orta mantiya konsentrasiyasi kq izotop kq mantiya Istehsal etdiyi istilik W kq mantiya238U 94 6 10 6 4 47 109 30 8 10 9 2 91 10 12235U 569 10 6 0 704 109 0 22 10 9 0 125 10 12232Th 26 4 10 6 14 0 109 124 10 9 3 27 10 1240K 29 2 10 6 1 25 109 36 9 10 9 1 08 10 12 Yerden orta istilik itkisi 4 42 1013 Vt gucunde qlobal istilik itkisi ucun 87 mVtm 2 dir Nuvenin istilik enerjisinin bir hissesi yuksek temperaturlu suxurlarin konveksiya formasi olan ile qabiga dasinir Yerdeki istiliyin daha boyuk bir hissesi orta okean silsileleri ile elaqeli mantiyanin qalxmasi ile tektonik plitelerin hereketi neticesinde itirilir Istilik itkisinin son esas menbeyi litosfer altinda bas verir Yer qabiginin qitelere nisbeten daha ince olmasiyla bagli olaraq bu prosesin ekser hissesi okeanlarin altinda bas verir Tektonik pliteler Esas meqale Tektonik plitelerPlitenin adi Sahe 106 km2 Sakit okean plitesi 103 3 Afrika plitesi 78 0 Simali Amerika plitesi 75 9 Avrasiya plitesi 67 8 Antarktika plitesi 60 9 Hind Avstraliya plitesi 47 2 Cenubi Amerika plitesi 43 6 Yerin mexaniki sert xarici tebeqesi olan litosfer tektonik plitelere bolunur Bu pliteler uc serhed novunden birinde bir birilerine nisbeten hereket eden sert seqmentlerdir Konvergent serhedlerde iki plite toqqusur divergent serhedlerde iki plite bir birinden uzaqlasir ve transformasiya serhedlerinde iki plite bir birinin yaxinligi ile surusur Bu serhedler boyunca zelzeleler vulkanizm ve okean rifleri emele gelir Tektonik pliteler astenosferin plite ile birlikde hereket ede bilen yuxari mantiyanin berk lakin az sixliqli hissesinin ustu ile hereket edir Tektonik pliteler hereket etdikce okean qabigi konvergent serhed boyu plitelerin qabaqcil terefleri altindan kecir Bu zaman mantiyadaki maddenin daginiq serhedlerde qalxmasi orta okean silsilelerini yaradir Bu proseslerin birlesmesi okean qabigini yeniden mantiyaya qaytarir Bu tekrar istifadeye gore okean qatinin cox hissesinin yasi 100 milyondan azdir En qedim okean qabigi Qerbi Sakit okeanda yerlesir ve 200 milyon yasi oldugu texmin edilir Muqayise ucun en qedim tarixli materik qabiginin yasi 4 030 milyon ildir Yeddi esas tektonik plite vardir Sakit okean Avrasiya Simali Amerika Cenubi Amerika Hind Avstraliya Afrika ve Antarktika Diger plitelere Erebistan plitesi Karib ve Kokos deniz pliteleri Cenubi Amerikanin qerb sahilindeki Naska plitesi ve Atlantik okeanin cenubundaki Skotiya plitesi daxildir Avstraliya plitesi 50 55 milyon il evvel ile birlesmisdir En suretli hereket eden pliteler okean pliteleridir Kokos plitesi ilde 75 millimetr 3 duym Sakit Okean Plitesi ise ilde 52 69 millimetr 2 0 2 7 duym suretle irelileyir En yavas hereket eden plite ise ilde 21 millimetr 0 83 duym suretle irelileyen Avstraliya plitesidir Sethi Muasir Yerin relyefi ve batiali Yer kuresinin sethinin umumi sahesi 510 milyon km2 200 106 mil2 teskil edir Bunun 70 8 i ve ya 361 13 milyon km2 13 943 106 mil2 i deniz seviyyesinden asagidir ve okean sulari ile ortulmusdur Okeanin altinda materik selfinin bir hissesi daglar vulkanlar okean riftleri sualti kanyonlar okean platolari ucurum duzenlikleri ve butun kureni ehate eden orta okean silsileleri sistemi yerlesir Su ile ortulmemis qalan 29 2 ve ya 148 94 milyon km2 57 51 milyon mil2 erazi yerlesdiyi bolgeden asili olaraq deyisen daglar sehralar duzenlikler yaylalar ve diger quru erazilerden ibaretdir Tektonik ve ya eroziya tipli vulkan puskurmeleri dasqin hava buzlanma mercan riflerinin inkisafi ve meteorit tesirleri geoloji zaman erzinde Yer sethini daim deyisdiren prosesler sirasindadir Materik yer qabigi qranit ve andezit kimi asagi sixliga malik suxurlardan ibaretdir Daha az yayilmis olan bazalt okean qabiginin esas terkib hissesi olan daha six vulkanik suxurdur Cokme suxurlar ise birlikde toplanmis ve yatirilmis cokuntulerin yigilmasindan emele gelmisdir Bu suxurlar yer qabiginin texminen 5 ni teskil etse de materik yer qabiginin texminen 75 i cokme suxurlar ile ortulmusdur Yer uzunde tapilan suxurlarin ucuncu formasi yuksek tezyiq yuksek temperatur ve ya her ikisi vasitesile evvelceden movcud olan suxur novlerinin cevrilmesinden yaranan metamorfik suxurlardir Yer sethinde en cox tapilan silikatlara kvars col spatlari amfibol slyuda piroksen ve olivin daxildir Karbonat birlesmelerine ise kalsit eheng dasinda tapilan ve dolomiti misal gostermek olar Quru sethinin yuksekliyi Olu denizdeki 418 1 371 ft seviyyesindeki noqteden Everest daginin zirvesindeki 8 848 metr 29 029 ft yuksekliye qeder deyisir Qurunun deniz seviyyesinden yuxari orta hundurluyu texminen 797 metr 2 615 ft dir Pedosfer Yerin quru sethinin en xarici tebeqesidir ve torpaqdan ibaretdir Bu qat torpaq emele gelme proseslerine tabedir Umumi ekin saheleri 1 3 i daimi ekin saheleri olmaqla torpaq sethinin 10 9 ni teskil edir Yer kuresinin sethinin 40 e yaxini kend teserrufatinda istifade olunur ve bunun teqriben 16 7 milyon km2 6 106 mil2 i ekin saheleri 33 5 milyon km2 13 106 mil2 i ise otlaqlardir Hidrosfer Esas meqale HidrosferYerdeki ikinci en boyuk okean olan Atlantik okeanin sethinde cekilmis foto Yer sethinde suyun bollugu Mavi Planet i Gunes sistemindeki diger planetlerden ferqlendiren bir xususiyyetdir Yerin hidrosferi esasen okeanlardan ibaret olsa da texniki olaraq dunyanin butun su hovzelerini o cumleden daxili denizleri golleri caylari ve 2 000 metr 6 600 ft derinliye qeder yeralti sularini ehate edir En derin sualti yer 10 911 4 metr 35 799 ft derinliyi ile Sakit Okeandaki Mariana cokekliyindedir Yer kuresinin en boyuk sualti ekosistemine ev sahibliyi eden Boyuk Sedd rifinin sualtindan cekilmis fotosu Boyuk Sedd rifi Yer kuresindeki en boyuk mercan rifi olmaqla yanasi Yer kuresinde kosmosdan gorunen tek canli novudur Okeanlarin kutlesi teqriben 1 35 1018 tondur ve bu Yer kuresinin umumi kutlesinin texminen 1 4400 dir Okeanlar orta derinliyi 3 682 metr 12 080 ft olan 361 8 milyon km2 139 7 milyon kvadrat mil saheni ehate edir ve neticede texmin edilen hecmi 1 332 milyard km3 320 milyon kub teskil edir Butun Yer qabiginin sethi hamar bir sfera ile eyni yukseklikde olsaydi meydana gelen dunya okeaninin derinliyi 2 7 2 8 1 7 mil olardi Yer kuresindeki suyun 97 5 i duzlu qalan 2 5 i ise icmeli sudur Icmeli suyun boyuk hissesi texminen 68 7 i buz tebeqelerinde ve buzlaqlarda buz halinda movcuddur Dunya okeaninin orta duzlulugu her kiloqram deniz suyuna 35 qram duz 3 5 duz teskil edir Bu duzun cox hissesi vulkanik fealiyyetlerle xaric edilmis ve ya maqmatik qayalardan cixarilmisdir Okeanlar eyni zamanda sudaki bir cox heyat formalarinin yasamasi ucun zeruri olan hell edilmis atmosfer qazlarinin su anbaridir Deniz suyu dunya iqlimine muhum tesir gosterir ve okeanlar boyuk bir istilik anbari kimi fealiyyet gosterir Okean istiliyinin paylanmasindaki ferqler ehemiyyetli hava deyisikliyine sebeb ola biler Atmosfer Esas meqale AtmosferNASA nin cekdiyi Yerin atmosferini batan gunesi ve Yerin quru qursagini kolgede gosteren fotosekil Yerin deniz seviyyesindeki atmosfer tezyiqi orta hesabla 101 325 paskaldir Quru atmosfer havasi 78 084 azot 20 946 oksigen 0 934 arqon 0 041332 karbon qazi ve az miqdarda diger qaz molekullarindan ibaretdir Su buxarinin miqdari ise 0 01 ile 4 arasinda deyisir Troposferin hundurluyu enlikler arasinda deyiskendir hava ve bir sira movsumi amiller neticesinde qutblerde 8 kilometr 5 mil ekvatorda ise 17 kilometr 11 mil arasinda deyisir Biosfer yer atmosferini ehemiyyetli derecede deyisdirmisdir Fotosintez bugunku azot oksigen atmosferinin yaranmasi ile 2 7 milyard il evvel inkisaf etmisdir Bu deyisiklik aerob orqanizmlerin coxalmasina ve dolayi yolla atmosferdeki oksigenin cevrilmesi O2 den O3 e neticesinde ozon qatinin emele gelmesine imkan yaratmisdir Ozon tebeqesi ultrabenovseyi gunes sualarinin qarsisini alaraq yerdeki heyati mumkun edir Atmosferin heyat ucun vacib olan diger funksiyalarina su buxarinin dasinmasi canlilarin faydali qazlarla temin edilmesi kicik meteorlarin sethe deymezden evvel yanmasina sebeb olmasi ve temperaturun qorunmasi daxildir Atmosferde temperaturun qorunmasi hadisesi istixana effekti adlandirilan sisteme esaslanir Bu sisteme esasen atmosferin terkibinde az miqdarda olan bir sira qazlar yerden xaric edilen enerjini atmosfer daxilinde qoruyub saxlayir ve orta temperaturu daim sabit saxlamaga xidmet edir Su buxari karbon qazi metan azot oksid ve ozon atmosferdeki ilkin istixana qazlaridir Bu sistem olmadan orta seth temperaturu gunumuzdeki 15 C 59 F temperaturu ile muqayisede 18 C 0 F olardi ve Yerdeki heyat ehtimal ki indiki formada movcud olmazdi 2017 ci ilin may ayinda bir milyon mil mesafede firlanan peykin pariltisi kimi gorunen isigin atmosferdeki buz kristallarindan eks olundugu askar edilmisdir Hava ve iqlim Esas meqaleler Hava ve Iqlim Yer atmosferinin mueyyen bir serhedi yoxdur yavas yavas naziklesir ve kosmosda itir Atmosfer kutlesinin dordde ucu sethin ilk 11 kilometr 6 8 mil de yerlesir Bu en asagi tebeqe troposfer adlanir Gunesden gelen enerji bu tebeqeni ve asagidaki sethi qizdiraraq havanin genislenmesine sebeb olur Daha sonra asagi sixliqli hava yukselir ve soyuq daha yuksek sixliqli hava ile evez olunur Neticede istilik enerjisinin yeniden bolusdurulmesi ile hava ve iqlimi idare eden atmosfer dovrani yaranir 2007 ci ilin Sentyabrinda Yer atmosferinde goruntulenmis qasirga Atmosfer dovraninin birinci zolagi ekvator ile 30 enlikler arasinda esen passatlardan ve 30 ile 60 arasindaki orta enliklerde esen qerb kuleklerinden ibaretdir Okean cereyanlari da iqlimin formalasmasinda xususen de istilik enerjisini ekvatorial okeanlardan qutb bolgelerine paylanmasinda istirak eden muhum amildir Sethin buxarlanmasi neticesinde yaranan su buxari atmosferdeki su dovrani ile neql olunur Atmosfer seraiti isti nemli havanin yukselmesine imkan verdikde bu su qatilasir ve yaginti halinda sethe dusur Daha sonra suyun boyuk hissesi cay sistemleri ile asagi yuksekliklere aparilir ve en sonda yeniden okeanlara qaytarilir ve ya gollerde toplanir Bu su dovrani quruda heyatin temin edilmesi ucun vacib bir mexanizmdir ve geoloji dovrler erzinde seth xususiyyetlerinin deyismesinde rol oynayan esas amilidir Yaginti miqdari eraziye gore olduqca deyiskendir il erzinde bir nece metrden bir millimetrden az miqdara qeder deyise biler Atmosfer dovrani topoqrafik xususiyyetler ve temperatur ferqleri her bolgeye dusen orta yaginti miqdarini mueyyenlesdirir Qerb kulekleri mavi oxlarla ve Passatlarin sari ve qehveyi oxlarla sxemi Yer sethine catan gunes enerjisinin miqdari artan enlik ile azalir Daha yuksek enliklerde gunes isigi sethe daha asagi bucaq altinda catir ve atmosferin daha qalin qatlarindan kecmeli olur Neticede deniz seviyyesindeki orta illik hava istiliyi ekvatordan uzaqlasdiqca her derece enine texminen 0 4 C 0 7 F azalir Yer sethi iqlimin benzer oldugu xususi iqlim qursaqlarina bolunur Ekvatordan qutb bolgelerine qeder uzanan bu qursaqlar ekvatorial tropik mulayim ve qutb olaraq tesnif olunur Lakin bezi amiller erazinin yerlesdiyi enliye baxmayaraq iqlime boyuk hecmde tesir edir Okeanlara yaxinliq iqlimi mulayimlesdirir Meselen Skandinaviya yarimadasi Kanadanin simalindaki eyni simal enliklerine nisbeten daha mulayim iqlime malikdir Kulek de iqlimi mulayimlesdiren amillerdendir Torpaq kutlesinin kulekli terefi diger terefe nisbeten daha cox mulayim iqlime malik olur Simal yarimkuresinde kulek qerbden serqe ustunluk teskil edir ve buna gore de qerb sahilleri serq sahillerine nisbeten daha mulayim iqlime malikdir Bu Serqi Simali Amerikada ve Qerbi Avropada okeanin o biri terefindeki mulayim iqlimle eyni paralelde yerlesen serq sahillerinde sert kontinental iqlimin hakim oldugu erazilerde gorunur Cenub yarimkuresinde kulek serqden qerbe ustunluk teskil etdiyinden materiklerin serq sahilleri daha mulayimdir Yerden Gunese qeder mesafe ferqlidir Yanvar ayinda Yer Gunese en yaxin mesafede olur ve bu zaman Cenubi Yarimkuresinde yaydir Simal yarimkuresinde yay olan iyul ayinda gunes yerden en uzaq mesafededir ve bu zaman mueyyen saheye yanvar ayina nisbeten Gunesden gelen radiasiyanin yalniz 93 55 i dusur Buna baxmayaraq Simal yarimkuresinde denizlerden daha tez qizan daha boyuk quru saheleri var Netice etibarile Simal Yarimkuresinde yazda havanin orta temperaturu Cenub Yarimkuresinden 2 3 C 4 F isti olur Hava sixliginin azalmasi sebebinden deniz seviyyesinden yuksek hundurlukde iqlim daha soyuqdur Yer kuresinde indiye qeder olculen en yuksek hava temperaturu 1913 cu ilde Olum deresinde 56 7 C 134 1 F olaraq qeyde alinmisdir Yer kuresinde indiye qeder olculen en asagi hava temperaturu ise 1983 cu ilde Vostok Stansiyasinda 89 2 C 128 6 F kimi qeyde alinsa da peykler bu defe Serqi Antarktidada 94 7 C 138 5 F qeder olan temperaturu olcmek ucun uzaqdan zonddan istifade etmisdiler Bu temperatur qeydleri yalniz 20 ci esrden etibaren muasir aletlerle aparilmis olculerdir ve ehtimal ki Yer kuresindeki temperaturun tam diapazonunu eks etdirmir Yuxari atmosfer Atmosferin ust qatindan Ayin goruntusu Troposferden yuxarida atmosfer esasen stratosfere mezosfere ve termosfere bolunur Ekososfer geomaqnit sahesinin gunes kuleyi ile qarsiliqli tesirde oldugu maqnitosfere qeder uzanir Stratosferin terkibinde yer sethini ultrabenovseyi sualanmadan qoruyan ve belelikle Yerdeki heyat ucun vacib olan ozon tebeqesi yerlesir Yer sethinden 100 kilometr yuxarida oldugu texmin edilen Karman xetti atmosfer ve kosmik feza arasindaki serheddir Istilik enerjisi atmosferin xaricindeki bezi molekullarin suretini Yerin cazibe quvvesinden xilas ola bileceyi noqteye qeder artirir Bu atmosferin kosmosda yavas lakin davamli bir sekilde itmesine sebeb olur Serbest hidrogenin asagi molekulyar kutlesi oldugundan kosmik sureti daha asan elde ede bilir ve diger qazlara nisbeten daha yuksek suretle kosmosa axir Hidrogenin kosmosa sizmasi Yer atmosferinin ve sethinin ilkin reduksiya veziyyetinden indiki oksidlesme veziyyetine kecmesine komek edir Fotosintezin serbest oksigen menbeyini temin etdiyini lakin hidrogen kimi reduksiyaedici maddelerin itirilmesinin atmosferde oksigenin genis sekilde yigilmasi ucun zeruri sert oldugu dusunulur Demeli hidrogenin atmosferden ucma qabiliyyeti Yer kuresinde inkisaf etmis heyatin tebietine tesir gostermis ola biler Indiki oksigenle zengin bir atmosferde hidrogenin coxu qacmaq ucun bir furset elde etmeden evvel suya cevrilir Bunun evezine hidrogen ehtiyatinin boyuk hissesi atmosferin yuxari hissesinde metanin mehv edilmesinden yaranir Yerin maqnit sahesinin 2014 cu ilin iyununa olan goruntusu Qirmizi reng maqnit sahesinin daha guclu oldugu y mavi ise daha zeif oldugu yerleri gosterir Qravitasiya sahesi Esas meqale Qravitasiya sahesi Yerin cazibe quvvesi Yer sethinde kutle paylanmasi sebebinden cisimlere verilen tecildir Yer sethi yaxinliginda serbestdusme tecili texminen 9 8 m san2 32 ft san2 dir Topoqrafiya geologiya ve derin tektonik qurulusdaki yerli ferqler Yerin cazibe sahesinde qravitasiya anomaliyalari olaraq bilinen genishecmli ve ya regional ferqlere sebeb olur Maqnit sahesi Yerin maqnit sahesinin esas hissesi nuveden daxili konveksiyanin kinetik enerjisinin elektrik ve maqnetik enerjiye cevrildiyi yerden qaynaqlanir Sahe nuveden kenara yayilir ve mantiya uzerinden kecerek Yer sethinde oz dipolunun qutblerine qeder uzanir Dipolun qutbleri Yerin yaxin yerdedir Maqnit sahesinin ekvatorunda sethdeki maqnit sahesinin gucu 3 05 10 5T 2000 ci dovrde 7 79 1022 Am2 olan maqnit dipolu ani esrde texminen 6 azalir Nuvedeki konveksiya hereketleri xaotikdir maqnit qutbleri firlanir ve dovri olaraq siralama deyisir Bu esas sahenin dunyevi deyiskenliyine ve her milyon ilde nizamsiz fasilelerle orta hesabla bir nece defe artan sahe deyisikliyine sebeb olur En son deyisiklik texminen 700 000 il evvel meydana gelmisdir Maqnitosfer Yerin maqnitosferinin sxemik tesviri Gunes kuleyi soldan saga dogru esir Yerin maqnit sahesinin kosmosdaki miqdari maqnitosferi mueyyenlesdirir Gunes kuleyinin ionlari ve elektronlari maqnitosfer terefinden pozulur gunes kuleyinin tezyiqi maqnitosferin gunluk hissesini texminen 10 Yer radiusuna qeder sixir ve qaranliq terefde maqnitosferi uzadir Gunes kuleyinin sureti gunes kuleyi zamani yaranan dalgalarin suretinden boyuk oldugu ucun sok dalgasi gunes kuleyini qabaqlayir Maqnitosfer muxtelif yuklu zerreciklerden ibaretdir plazmasfer Yer firlanarken maqnetik sahe xetlerini esas etibarile izleyen az enerjili zerreciklerlerden cevresekilli cereyan maqnit sahesinin tesiri altinda olan geo maqnit sahesi boyu hereket eden orta enerjili zerreciklerden Van Allen qursaqlari ise tesadufi trayektoriya ile hereket eden lakin maqnitosfer daxilinde qalan yuksek enerjili zerreciklerden ibaretdir Maqnit qasirgasi zamani yuklu zerrecikler xarici maqnitosferden sahe xetleri boyu yerin ionoferine yonele ve burada ionlasaraq qutb pariltisina sebeb ola biler Astronomik xususiyyetleriNASA nin DSCOVR EPIC ing Earth Polychromatic Imaging Camera arasdirmasi neticesinde cekilmis 22 fotosekil vasitesile yaradilmis animasiyaFirlanma Yer gunes etrafinda gunes gunu adlanan 86 400 saniye erzinde firlanir Hal hazirda dunyanin gunes gunu 19 cu esrden bir az daha uzun oldugundan her gun 0 2 millisaniye arasinda uzanir Yerin sabit ulduzlara nisbeten ve ya oz xeyali oxu etrafinda 360 Firlanmasina serf etdiyi vaxt 86 164 0989 saniye ve ya 23 saat 56 deqiqe 4 0989 saniyedir ve Beynelxalq vahidler sisteminde ulduz gunu adlanir Yerin ve ya mart gece gunduz bereberliyi noqtesine nisbeten hereketi 86 164 0905 saniye 23 saat 56 deqqie 4 0905 saniye teskil edir ve ulduz vaxti adlanir Belelikle ulduz vaxti bir ulduz gununden texminen 8 4 millisaniye qisadir Atmosferdeki meteor ve asagi orbitli peyklerden basqa Yer semasinda goy cisimlerinin aydin hereketi qerbe dogru 15 saat 15 deq suretindedir Goy ekvatorunun yaxinliginda olan cisimler ucun bu her iki deqiqede Gunesin ve ya Ayin gorunen diametrine beraberdir Yer sethinden Gunes ve Ayin gorunen olculeri texminen eynidir Orbit Esas meqale Yerin orbiti Yer orta hesabla her 365 2564 gunes gunu ve ya bir il muddetinde Gunes etrafinda texminen 150 milyon kilometr 93 10 6 mil mesafe qet edir Bu gunesin teqriben 1 suretle ulduzlara nisbeten serqe dogru hereket etmesini temin edir Bununla da her 12 saatda Gunes ve ya Ay ardicil olaraq semada aydin gorunur Bu herekete gore Gunesin yeniden ufuqe qayitmasi ucun 24 saat 1 sutka erzinde Yerin oz oxu etrafinda tam bir donus etmesi lazimdir Yerin orbital sureti orta hesabla 29 78 km san 107 200 km saat 66 600 mil saat teskil edir ki bu da Yerin diametrine beraber olan 12 742 km 7 918 mil mesafeni 7 deqiqeye aya olan 384 000 kilometr 239 000 mil mesafeni ise 3 5 saata qet etmeye yeterli suretdir Ay ve Yer her 27 32 gunden bir orbitlerinde ortaq ulduzladan ortaq mesafeli noqteye daxil our Yer Ay sistemi Gunes etrafindaki umumi orbitle birlesdikde teze aydan diger teze aya qeder sinodik ay adlanan bu dovr 29 53 gundur Hem Gunesin hem de Yerin simal qutblerinin uzerindeki seyr noqtesinden gorunen Yer Gunese qarsi eks istiqametde hereket edir Yerin oxu ve orbiti mukemmel deyil Yerin xeyali oxu Yer Gunes ekliptika perpendikulyarina 23 44 derece Yer Ay ekliptikasi ise Yer Gunes ekliptika perpendikulyarina 5 1 derece eyilmisdir Bu eyilme olmadan ay ve gunes tutulmasi her iki hefteden bir ardicil olaraq tekrarlanardi Yerin cazibe quvvesinin sferasi texminen 1 5 milyon kilometr 930 000 mil radiusa malikdir Bu Yerin cazibe quvvesinin uzaqdaki Gunesden ve planetlerden daha guclu oldugu maksimum mesafedir Cisimler bu radius daxilinde Yer kuresi etrafinda firlanmali ve ya Gunesin cazibe quvvesi ile mehdudlasmalidir Yer Gunes sistemi ile birlikde Sud Yolu qalaktikasinda yerlesir ve qalaktika merkezinin etrafinda 28 000 isiq ili muddetinde tam dovr edir Bu Orion qolundaki qalaktika mustevisinden 20 isiq ili yuxaridir Xeyali ox ve fesiller Yerin xeyali oxu firlanma oxu ve orbit mustevisi Yerin xeyali oxu hemise goydeki xeyali qutblere teref tuslanaraq orbit mustevisine texminen 23 439281 eyilmisdir Yerin oxunun bu eyilmesine gore sethin istenilen noqtesine catan gunes isiginin miqdari il erzinde deyisir Bu iqlimde movsumi deyisikliye sebeb olur Simal yarimkuresinde yay Gunes simal tropik xettinde Cenub Yarimkuresinde ise cenub tropik xettinde zenitde olarken bas verir Yay aylarinda gun daha uzun surur ve Gunes semada daha yukseklere cixir Qisda iqlim soyuyur ve gunler qisalir Arktika dairesinden yuxarida Simal qutbunde qutb gecesi musayiet olunur ve alti ay muddetinde burada gunes gorunmur Bu muddet erzinde Cenub yarimkuresinde her sey temamile eksine olur bu zaman Cenub qutbunde qutb gunduzu musayiet olunur ve 6 ay muddetinde gunes hec batmir Alti aydan sonra bu prosees qutbler arasinda tersine donur ve bu defe simal qutbunde gunduz cenub qutbunde gece olur Astronomik konveksiya ile gundonumlerine Gunese en yaxin ve ondan en uzaq noqteler ve ya Yerin firlanma oxu oz orbital oxu ile uygunlasdigi zaman yaranan ekinokslara gece gunduz beraberliyi gore 4 fesil mueyyen edilmisdir Hal hazirda Simal yarimkuresinde qis gundonumu 21 dekabrda yay gundonumu iyunun 21 ne yaxin bahar ekinoksu 20 martda payiz ekinoksu ise 22 ve ya 23 sentyabrda bas verir Cenub yarimkuresinde ise veziyyet tersine deyisir yaz ve qis fesilleri eksine olur ve yaz ve payiz beraberliyi tarixleri deyisdirilir Yerin oxunun eyilmesinin bucagi uzun muddet erzinde nisbeten sabitdir 18 6 ilde bir cuzi seviyyede ve nizamsiz hereket edir Yer oxunun istiqameti bucagi deyil de zamanla deyisir ve her 25 800 illik dovr erzinde 360 Firlanmis olur Bu hereketlerin her ikisi Gunesin ve Ayin Yerin ekvatorial kutlesindeki ferqli cazibesinden qaynaqlanir Eyni zamanda qutbler de Yer sethi boyunca bir nece metr hereket edir Hemcinin Yerin firlanma sureti gunun uzunlugunun deyismesi kimi taninan hadiseyle deyisir 3 noqtesi gunesi temsil edir 1 noqtesi Yerin apelyonunu 2 noqtesi ise perihelionunu gosterir Muasir dovrde Yer perihelionu 3 yanvar etrafinda apelyonu ise 4 iyul etrafinda meydana gelir Bu tarixler Milankovic dovru kimi taninan dovri numuneleri izleyen ve diger orbital amiller sebebinden zamanla deyisir Deyisen Yer Gunes mesafesi gunes enerjisinin Yere apelyona nisbeten periheliona teqriben 6 9 daha cox catmasina sebeb olur Cenub Yarimkuresinde yay olarken Gunese dogru eyildiyi ucun Cenub Yarimkuresi bir il erzinde simala nisbeten Gunesden bir qeder cox enerji alir Bu tesir Yerin oxunun eyilmesi sebebinden umumi enerji deyisikliyinden qat qat azdir 2016 ci ilde edilen bir arasdirma Doqquzuncu planetin Gunes Sisteminin butun planetlerini o cumleden Yer kuresini texminen alti derece eyerek duzeldeyeceyi fikrini ireli surdu AyEsas meqale AyXususiyyetler Diametr 3 474 8 kmKutle 7 349 1022 kqBoyuk yarimoxu 384 400 kmSiderik dovru 27gun 7sa 43 7deq Ay nisbeten boyuk diametri Yer kuresinin diametrinin dordde birine beraber olan planete benzer bir tebii peykdir Cirtdan planet Plutona nisbeten daha boyuk olan peyki Xaron istisna olmaqla Gunes sisteminde orbitalina daxil oldugu planete nisbeten en boyuk peyk Aydir Yer ile Ay arasindaki cazibe cazibesi Yer kuresinde qabarma ve cekilmelere sebeb olur Bu zaman Aya olunan eyni tesir onun orbit kilidlenmesine sebeb olur onun firlanma muddeti Yerin orbitine cixmasi ile eynilesir Neticede hemise Ayin eyni uzu planete teref donmus olur Ay Yer kuresi etrafinda firlanarken uzunun muxtelif hisseleri Gunes terefinden isiqlandirilir ve ay fazalarina sebeb olur Ay ile Yer arasindaki qarsiliqli tesir neticesinde Ay Yerden ilde texminen 38 millimetr 1 duym uzaqlasir Milyonlarla ildir ki bu kicik deyisiklikler ve Yer gununun ilde teqriben 23 mikrosaniye uzanmasi ehemiyyetli deyisikliklere sebeb olmusdur Meselen Devon dovrunde texminen 410 milyard il evvel bir ilde 400 gun var idi ve her gun 21 8 saat davam edirdi Boyuk Toqqusma ferziyyesini izah eden animasiya Sari rengli cisim Gunesi mavi rengli Yeri L4 ise Teyanin nezeri orbitini temsil edir Ay planetin iqlimini mulayimlesdirerek heyatin inkisafina ciddi tesir gostermis ola biler Paleontoloji deliller ve komputer simulyasiyalari Yer oxunun eyilmesinin Ayla qarsiliqli tesirler ile sabitlendiyini gosterir Gunesin ve planetlerin Yerin ekvatorial kutlesine tetbiq etdiyi bu tesir olmadan firlanma oxu Marsda oldugu kimi milyonlarla il erzinde deyiserek qeyri sabit ola bilerdi Yerden izlenilen Ay Gunesle demek olar ki eyni olculu diske sahib olmaq ucun kifayet qeder uzaqdir Cunki Gunesin diametri Aydan 400 defe boyuk olsa da Ay da eyni zamanda 400 defe daha uzaqdir Bu Yerde tam ve helqevi gunes tutulmalarinin bas vermesine imkan verir Ayin menseyi ile bagli en cox qebul edilen ferziyye olan boyuk toqqusma ferziyyesi peykin Teya adli Mars olculu bir protoplanetin erken Yer kuresi ile toqqusmasi zamani yarandigini iddia edir Bu ferziyye Ayin terkibinin Yer qabiginin terkibine nisbeten eyni olmasini izah edir Asteroidler ve suni peyklerYer ve 3753 Krutninin orbitleri Yer kuresinin orbitinde 2006 RH120 ve 3753 Kruitni de daxil olmaqla en azi bes asteroid var 2006 RH120 adli kicik bir asteroid Yer Ay sistemine texminen her iyirmi ilden bir yaxinlasir Bu yanasmalar zamani qisa muddet erzinde Yer kuresini orbit ede biler 2019 cu ilin dekabr ayina olan melumata esasen Yerin orbitinde 2218 suni peyk var Hal hazirda Yer orbitinde buradaki en qedim peyk olan Vanquard 1 ve 16 minden cox kosmik zibil de daxil olmaqla fealiyyet gostermeyen peykler var Yerin en boyuk suni peyki Beynelxalq Kosmik Stansiyadir HeyatYer kuresinin en boyuk rutubetli mesesi olan Amazon mesesi ve mese ile axan Amazon cayi Amazon mesesi planetdeki en boyuk ekosistemlerden birini yaradir Buradaki boyuk ekosistem Amazon cayinin genis hovzesinden qaynaqlanir Heyati temin ede bilen bir planet heyat orada yaranmasa da yasanabiler bir planetdir Yer kuresi orqanizmleri maye su murekkeb uzvi molekullarin toplana bileceyi ve qarsiliqli tesir gostere bileceyi bir muhit ve maddeler mubadilesini temin etmek ucun kifayet qeder enerji ile temin edir Yerin Gunesden uzaqligi firlanma sureti oxunun eyriliyi geoloji tarixi davamli atmosferi ve maqnit sahesinin hamisi sethdeki movcud iqlim seraitine oz tohfesini verir Biosfer Her hansi bir planetin heyat formalari ekosistemlerde yasayir bezen biosfer meydana getirir Yer biosferinin texminen 3 5 milyard il evvel inkisaf etmeye basladigi dusunulur Biosfer bir birine benzer bitki ve ya heyvanlar yasayan bir sira biomlara bolunur Quruda biomlar ilk novbede enlik deniz seviyyesinden yukseklik ve rutubet ferqleri ile ayrilir Arktika ve ya Antarktika dairelerinde hundur yuksekliklerde ve ya son derece quraq erazilerde uzanan yerustu biomlar bitki ve heyvan heyati baximindan nisbeten kasibdir Novlerin muxtelifliyi ekvatorial enliklerdeki rutubetli meselerde zirveye catir 2016 ci ilin iyul ayinda elm adamlari Yer kuresinde yasayan butun orqanizmlerin son universal ortaq ecdadinin 355 geninin mueyyen edildiyini bildirdi Tebbi ehtiyatlar ve torpaqdan istifade Insanin torpaqdan istifadesi 2000 ci il Istifade MhaEkin saheleri 1 510 1 611Otlaqlar 2 500 3 410Tebii meseler 3 143 3 871Sonradan yaradilmis meseler 126 215Sehe erazisi 66 351Istifade olunmayan mehsuldar torpaqlar 356 445 Yerin insanlar terefinden istismar edilen servetleri var Tebii yanacaq kimi berpa edile bilmeyen menbeler yalniz geoloji dovrler erzinde yenilenir Yer qabiginda komur neft ve tebii qazdan ibaret yeralti yanacaqlarin boyuk yataqlari yerlesir Bu yataqlar insanlar terefinden hem enerji istehsali hem de kimyevi istehsalda xammal kimi istifade olunur Mineral filizler de maqmatizm eroziya ve tektonik lovhelerin hereketleri neticesinde qabigin terkibinde emele gelmisdir Bu suxurlar bir cox metal ve diger faydali elementler ucun esas menbedir Yer kuresinin biosferi o cumleden insanlar ucun bir cox faydali bioloji mehsullar qida agac derman oksigen ve bir cox uzvi tullantilarin tekrar emali kimi mehsullar istehsal edir Quruda yasayan ekosistem torpagin ust qatina ve sirin suya okean ekosistemi ise torpaqdan yuyulmus ve hell edilmis qidalara baglidir 1980 ci ilde Yerin quru sethinin 50 53 milyon km2 19 51 milyon mil2 i mese ve meselikden 67 88 milyon km2 26 21 milyon mil2 i otlaq sahelerinden ibaret idi ve 15 01 milyon km2 5 80 milyon m2 erazi ekin saheleri olaraq becerildi 1993 cu ilde suvarilan torpaqlarin texmin edilen miqdari 2 481 250 km2 958 020 mil2 teskil etmisdir Insanlar siginacaq tikmek ucun tikinti materiallarindan istifade ederek torpaq uzerinde yasayirlar zamani yanmis mese erazisi 2019 cu ilin Iyun ayindan baslayan yanginlar hele de devam edir ve areali getdikce genisleyir Tebbi ve ekoloji tehlukeler Yer sethinin boyuk erazileri tropik siklon qasirga ve ya tufan kimi ekstremal hava seraitine meruz qalir 1980 2000 ci illerde bu hadiseler ilde orta hesabla 11 800 insan olumune sebeb olmusdur Bir cox yer zelzele torpaq surusmesi sunami vulkan puskurmesi tornado covgun dasqin quraqliq yangin ve diger felaketlere meruz qalir Bir cox erazide ise esas felaket havanin ve suyun insan terefinden cirklendirilmesi tursu yagislari bitki ortuyunun itirilmesi otlaq sahelerinin artirilmasi meselerin qirilmasi sehralasma vehsi heyatin itmesi novlerin mehv olmasi torpagin deqradasiyasi eroziya ve s kimi texnogen proseslerdir Senayeden xaric olunan karbon qazi tullantilari sebebiyle insan fealiyyetini qlobal istilesme ile elaqelendiren elmi konsensus movcuddur Bunun buzlaqlarin ve buz tebeqelerinin erimesi heddinden artiq temperatur ferqi hava seraitinde ehemiyyetli deyisiklikler ve orta deniz seviyyesinde qlobal yukselis kimi deyisikliklere sebeb olacagi proqnozlasdirilir Insan cografiyasiYerin yeddi qitesi Simali Amerika Cenubi Amerika Antarktida Avropa Afrika Asiya Avstraliyabr Xeritelerin tedqiqi ve hazirlanmasi ile mesgul olan kartoqrafiya ve Yerdeki xususiyyetleri sakinleri ve hadiseleri oyrenen cografiya tarixen Yerin tesvirine hesr olunmus fenler olmusdur Tedqiqatlar yerlerin ve mesafelerin teyini movqe ve istiqametlerin mueyyenlesdirilmesi lazimi melumatlari temin eden ve lazimi miqdarda qiymetlendiren kartoqrafiya ve cografiya ile birlikde inkisaf etmisdir 31 oktyabr 2011 ci ilde Yer kuresinin insan sayi texminen yeddi milyarda catdi Proqnozlar 2050 ci ilde dunya ehalisinin 9 2 milyarda catacagini gosterir Insan ehalisinin sixligi deyiskendir lakin boyuk qismi Asiyada meskunlasmisdir 2020 ci ile olan melumata gore dunya ehalisi texminen 7 794 milyarddir Dunyanin quru kutlesinin 68 i simal yarimkuresindedir Torpaq kutlesinin qismen ustunluk teskil etmesi sebebinden insanlarin 90 i simal yarimkuresinde yasayir Yer sethinin sekkizde bir hissesinin insanlarin yasamasi ucun uygun oldugu texmin edilir Yer sethinin dordde ucu okeanlar ile ortulmus dordde biri ise qurudur Quru erazisinin yarisi sehra 14 yuksek daglar 27 ve ya diger uygun olmayan erazilerdir Dunyanin en simalda yerlesen daimi yasayis yeri Kanadanin Nunavut seherinde Elsmir adasinda yerlesen Alert qesebesidir 82 28 N En cenub menteqe ise Antarktidadaki demek olar ki cenub qutbunde olan Amundsen Skott stansiyasindadir 90 S BMT nin Nyu Yorkdaki bas qerargahinin binasi Musteqil suveren xalqlar Antarktidanin bezi hisseleri Dunay cayinin qerb sahilindeki mubahiseli sahe ve Misirle Sudan arasindaki Bir Tavil erazisi istisna olmaqla planetin butun torpaq sahesini iddia edirler 2015 ci ile olan melumata esasen Yer kuresinde Birlesmis Milletler Teskilatina uzv olan 193 suveren dovlet ustegel iki musahideci eyalet 72 asili erazi ve qismen taninan ve ya taninmayan dovletler var Zamanla bezi dovletler dunya hokmranligina calissalar da ugursuzluga ducar olmuslar ve Yer kuresinde hec vaxt butun dunya uzerinde selahiyyetli bir suveren hokumet olmamisdir Birlesmis Milletler Teskilati milletler arasindaki mubahiselere mudaxile etmek ve bununla da silahli qarsidurmanin qarsisini almaq meqsedile yaradilan dunya miqyasli hokumetlerarasi teskilatdir BMT ilk novbede beynelxalq diplomatiya ve beynelxalq huquq ucun bir forum rolunu oynayir Heyet raziliq vererse silahli mudaxile ucun bir mexanizm teqdim edilir Yer kuresinin orbitine cixan ilk insan 12 aprel 1961 ci ilde Yuri Qaqarin olmusdur Umumilikde 30 iyul 2010 tarixine qeder texminen 487 nefer kosmosu gezerek orbite cixmis ve onlardan on ikisi Aya ayaq basmisdir Normalda kosmosdaki yegane insanlar Beynelxalq Kosmik Stansiyada olanlardir Alti neferden ibaret stansiyanin heyeti umumilikde her alti ayda bir deyisdirilir Insanlarin Yerden seyahet etdiyi en uzaq mesafe 400 171 kilometr 248 655 mil olaraq 1970 ci ilde Apollo 13 missiyasi zamani elde edilmisdir Medeni ve tarixi baxisYer ve onun en boyuk suni peyki olan Beynelxalq Kosmik Stansiya Arxa fondaki kicik noqte Aydir Yer kuresinin standart astronomik simvolu cevre daxiline cekilmis ve dunyanin dord bir terefini temsil eden xacdan ibaretdir Insanlarin medeniyyetleri planetin bir cox hissesini inkisaf etdirdi Bu medeniyyetlerde yer bezen tanri kimi tecessum edilmisdir Bir cox medeniyyetlerde Yer mehsuldarliq tanrisi olan Ana ilahedir Bir cox dinlerde yaradilis haqqinda mifler Yer kuresinin fovqeltebii bir Tanri ve ya tanrilar terefinden yaradilisina inanir Elmi arasdirmalar insanlarin planete baxisinda bir sira ciddi deyisiklikler ile neticelendi Ilk inamlardan olan duz bir yer ideasi eramizdan evvel 6 ci esrin sonlarinda Italiyanin cenubundaki Yunan koloniyalarinda yunanli filosoflar olan Pifaqor ve Parmenidin kure seklinde olan Yer ideyasi ile tedricen evez olundu Eramizdan evvel V esrin sonlarinda Yerin kure seklinde olmasi nezeriyyesi Yunan ziyalilari arasinda hamiliqla qebul edildi Elm adamlari Yerin ilk defe Gunes sistemindeki diger planetlerle muqayisede hereketli bir cisim oldugunu subut etdikde Yerin umumiyyetle kainatin merkezi olduguna inanilirdi Muqeddes Yazidaki secere tehlili yolu ile Yerin yasini teyin etmeye calisan Ceyms Usser kimi nufuzlu xristian alim ve din xadimlerinin seyleri sayesinde qerbliler 19 cu esrden evvel Yerin bir nece min ilden cox yasi oldugunu bilirdiler Yalniz 19 cu esrde geoloqlar Yerin yasinin en az milyonlarla il oldugunu basa dusduler Uilyam Kelvin 1864 cu ilde termodinamik usullardan istifade ederek Yerin yasini 20 milyon ile 400 milyon yas arasinda oldugunu bildirerek bu movzuda siddetli bir mubahiseye sebeb oldu Yalniz 19 cu esrin sonu 20 ci esrin evvellerinde radioaktivlik ve radioaktiv tanisliq kesf edildiyi zaman Yerin yasini mueyyenlesdiren etibarli bir mexanizm quruldu ve planetin milyardlarla yasi oldugunu ortaya cixardi 20 ci esrde insanlar ilk defe kosmosdan Yere baxdiqda ve xususen de Apollo proqrami ile cekilen Yer fotosekilleri ile Yer haqqinda anlayislar yeniden deyisdi Yerde heyat4 54 Milyard i e Yer4 41 Milyard i e Su4 Milyard i e Mikroblar3 5 Milyard i e Oksigen240 Milyon i e Dinozavrlar200 Milyon i e Memeliler180 Milyon i e Cicek0 2 Milyon i e Insan Insan Cicek Memeliler Dinozavrlar Oksigen Mikroblar Su YerKatarxeyEoarxeyPaleoarxeyMezozoyNeoarxeyPaleoproterozoyMezoproterozoyNeoproterozoyPaleozoyMezozoyK 4500 4000 3500 3000 2500 2000 1500 1000 500 0QeydlerButun astronomik kemiyyetler hem dunyevi hem de dovri olaraq daim deyisir Verilen kemiyyetler butun dovri deyiskenliklere mehel qoymadan J2000 dovrune uygun olaraq verilmisdir Eger Yer kuresi bir bilyard topu olcusunde kicilseydi boyuk dag silsileleri ve okean rifleri kimi Yerin bezi erazileri kicik qusurlar kimi hiss ediler planetin cox hissesi o cumleden Boyuk Duzenlikler ve genis abissal duzenlikler daha hamar gorunerdi Eraziden asili olaraq qalinligi 5 70 km arasinda deyisir Eraziden asili olaraq qalinligi 5 200 km arasinda deyisir Heyetin sayi ve terkibi ile bagli buraya baxa bilersiniz Istinad siyahisiSimon J L Bretagnon P Chapront J Chapront Touze M Francou G Laskar J Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets Astronomy and Astrophysics 282 2 Fevral 1994 663 83 Bibcode 1994A amp A 282 663S Staff Useful Constants IERS 7 Avqust 2007 2002 06 28 tarixinde Istifade tarixi 23 Sentyabr 2008 Williams David R Earth Fact Sheet NASA Goddard Space Flight Center 16 Mart 2017 2021 05 24 tarixinde Istifade tarixi 26 Iyul 2018 Allen Clabon Walter Cox Arthur N Allen s Astrophysical Quantities Springer 2000 seh 294 ISBN 978 0 387 98746 0 Istifade tarixi 13 Mart 2011 Union of Concerned Scientists UCS Satellite Database 2019 12 20 tarixinde Istifade tarixi 16 dekabr 2019 Standish E M Keplerian elements for approximate positions of the major planets ing 2015 P 2 3 p NASA FACTS ing NASA Various David R Lide redaktor Handbook of Chemistry and Physics 81st CRC 2000 ISBN 978 0 8493 0481 1 Selected Astronomical Constants 2011 The Astronomical Almanac 26 Avqust 2013 tarixinde Istifade tarixi 25 Fevral 2011 World Geodetic System WGS 84 Available online 2020 03 11 at the Wayback Machine from National Geospatial Intelligence Agency Cazenave Anny Geoid Topography and Distribution of Landforms PDF Ahrens Thomas J redaktor Global Earth Physics A Handbook of Physical Constants Global Earth Physics A Handbook of Physical Constants Washington DC American Geophysical Union 1995 Bibcode 1995geph conf A ISBN 978 0 87590 851 9 16 Oktyabr 2006 tarixinde PDF Istifade tarixi 3 Avqust 2008 redundant parameters Humerfelt Sigurd 26 Oktyabr 2010 24 Aprel 2011 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 29 Aprel 2011 Pidwirny Michael Surface area of our planet covered by oceans and continents Table 8o 1 University of British Columbia Okanagan 2 Fevral 2006 2006 12 09 tarixinde Istifade tarixi 26 Noyabr 2007 Staff World The World Factbook Central Intelligence Agency 24 Iyul 2008 2010 01 05 tarixinde Istifade tarixi 5 Avqust 2008 The international system of units SI PDF 2008 Amerika Birlesmis Statlarinin Ticaret Nazirliyi Beynelxalq Standartlar ve Texnologiya Institutu Special Publication 330 seh 52 2016 06 03 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 Allen Clabon Walter Cox Arthur N Allen s Astrophysical Quantities Springer 2000 seh 296 ISBN 978 0 387 98746 0 Istifade tarixi 17 Avqust 2010 Arthur N Cox redaktorAllen s Astrophysical Quantities 4th New York AIP Press 2000 seh 244 ISBN 978 0 387 98746 0 Istifade tarixi 17 Avqust 2010 https nssdc gsfc nasa gov planetary factsheet earthfact html http news bbc co uk 2 hi science nature 8406839 stm WMO Weather and Climate Extremes Archive Arizona Stat Universiteti 16 Iyun 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 7 Avqust 2010 Kinver Mark Global average temperature may hit record level in 2010 BBC 10 Dekabr 2009 2020 04 27 tarixinde Istifade tarixi 22 Aprel 2010 WMO Weather and Climate Extremes Archive Arizona Stat Universiteti 4 Yanvar 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 7 Avqust 2010 Trends in Atmospheric Carbon Dioxide Recent Global Sablon Chem2 Trend Earth System Research Laboratory Milli Okean ve Atmosfer Administrasiyasi 26 Iyul 2018 26 Iyul 2018 tarixinde Bowring S Housh T The Earth s early evolution Science 269 5230 1995 1535 40 Bibcode 1995Sci 269 1535B doi 10 1126 science 7667634 PMID 7667634 Bax Dalrymple G B The Age of the Earth California Stanford University Press 1991 ISBN 978 0 8047 1569 0 Newman William L Age of the Earth Publications Services USGS 9 Iyul 2007 2005 12 23 tarixinde Istifade tarixi 20 Sentyabr 2007 Dalrymple G Brent The age of the Earth in the twentieth century a problem mostly solved Geological Society London Special Publications 190 1 2001 205 21 Bibcode 2001GSLSP 190 205D doi 10 1144 GSL SP 2001 190 01 14 2007 11 11 tarixinde Istifade tarixi 20 Sentyabr 2007 Yin Qingzhu Jacobsen S B Yamashita K Blichert Toft J Telouk P Albarede F A short timescale for terrestrial planet formation from Hf W chronometry of meteorites Nature 418 6901 2002 949 52 Bibcode 2002Natur 418 949Y doi 10 1038 nature00995 PMID 12198540 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Kleine Thorsten Palme Herbert Mezger Klaus Hf W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon Science 310 5754 24 Noyabr 2005 1671 74 Bibcode 2005Sci 310 1671K doi 10 1126 science 1118842 PMID 16308422 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Reilly Michael Controversial Moon Origin Theory Rewrites History 22 Oktyabr 2009 9 Yanvar 2010 tarixinde Istifade tarixi 30 Yanvar 2010 Canup R M Asphaug E An impact origin of the Earth Moon system American Geophysical Union Fall Meeting 2001 Abstract U51A 02 2001 Bibcode 2001AGUFM U51A 02C Canup R Asphaug E Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth s formation Nature 412 6848 2001 708 12 Bibcode 2001Natur 412 708C doi 10 1038 35089010 PMID 11507633 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Earth s Early Atmosphere and Oceans Lunar and Planetary Institute Universities Space Research Association 2019 07 08 tarixinde Istifade tarixi 27 Iyun 2019 Morbidelli A ve b Source regions and time scales for the delivery of water to Earth Meteoritics amp Planetary Science 35 6 2000 1309 20 Bibcode 2000M amp PS 35 1309M doi 10 1111 j 1945 5100 2000 tb01518 x Guinan E F Ribas I Benjamin Montesinos Alvaro Gimenez and Edward F Guinan redaktor Our Changing Sun The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth s Atmosphere and Climate ASP Conference Proceedings The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments San Francisco Astronomical Society of the Pacific Bibcode 2002ASPC 269 85G ISBN 1 58381 109 5 Staff Oldest measurement of Earth s magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere Physorg news 4 Mart 2010 2011 04 27 tarixinde Istifade tarixi 27 Mart 2010 Rogers John James William Santosh M Continents and Supercontinents Oxford University Press US 2004 seh 48 ISBN 978 0 19 516589 0 Hurley P M Rand J R Pre drift continental nuclei Science 164 3885 Iyun 1969 1229 42 Bibcode 1969Sci 164 1229H doi 10 1126 science 164 3885 1229 PMID 17772560 De Smet J Van Den Berg A P Vlaar N J Early formation and long term stability of continents resulting from decompression melting in a convecting mantle PDF Tectonophysics 322 1 2 2000 19 33 Bibcode 2000Tectp 322 19D doi 10 1016 S0040 1951 00 00055 X 1874 1653 2021 03 31 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Armstrong R L A model for the evolution of strontium and lead isotopes in a dynamic earth Reviews of Geophysics 6 2 1968 175 99 Bibcode 1968RvGSP 6 175A doi 10 1029 RG006i002p00175 Harrison T ve b Heterogeneous Hadean hafnium evidence of continental crust at 4 4 to 4 5 ga Science 310 5756 Dekabr 2005 1947 50 Bibcode 2005Sci 310 1947H doi 10 1126 science 1117926 PMID 16293721 Hong D Zhang Jisheng Wang Tao Wang Shiguang Xie Xilin Continental crustal growth and the supercontinental cycle evidence from the Central Asian Orogenic Belt Journal of Asian Earth Sciences 23 5 2004 799 813 Bibcode 2004JAESc 23 799H doi 10 1016 S1367 9120 03 00134 2 Armstrong R L The persistent myth of crustal growth PDF Australian Journal of Earth Sciences 38 5 1991 613 30 Bibcode 1991AuJES 38 613A CiteSeerX 10 1 1 527 9577 doi 10 1080 08120099108727995 2017 08 08 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 Murphy J B Nance R D How do supercontinents assemble American Scientist 92 4 1965 324 33 doi 10 1511 2004 4 324 Kinzler Ro When and how did the ice age end Could another one start Amerikan Tebiet Tarixi Muzeyi 2019 06 27 tarixinde Istifade tarixi 27 Iyun 2019 Chalk Thomas B Hain Mathis P Foster Gavin L Rohling Eelco J Sexton Philip F Badger Marcus P S Cherry Soraya G Hasenfratz Adam P Haug Gerald H Jaccard Samuel L Martinez Garcia Alfredo Palike Heiko Pancost Richard D Wilson Paul A Causes of ice age intensification across the Mid Pleistocene Transition PDF 114 50 12 Dekabr 2007 13114 13119 doi 10 1073 pnas 1702143114 PMC 5740680 PMID 29180424 2019 06 14 tarixinde PDF Istifade tarixi 28 Iyun 2019 Staff Page Paleontology Science Center 4 Mart 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 Mart 2007 Doolittle W Ford Worm Boris PDF Scientific American 282 6 Fevral 2000 90 95 Bibcode 2000SciAm 282b 90D doi 10 1038 scientificamerican0200 90 PMID 10710791 15 Iyul 2011 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Earth s Oxygen A Mystery Easy to Take for Granted The New York Times 3 Oktyabr 2013 2013 10 03 tarixinde Istifade tarixi 3 Oktyabr 2013 Berkner L V Marshall L C On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth s Atmosphere Journal of the Atmospheric Sciences 22 3 1965 225 61 Bibcode 1965JAtS 22 225B doi 10 1175 1520 0469 1965 022 lt 0225 OTOARO gt 2 0 CO 2 Burton Kathleen Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land NASA 29 Noyabr 2002 2020 04 27 tarixinde Istifade tarixi 5 Mart 2007 Noffke Nora Christian Daniel Wacey David Hazen Robert M Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca 3 48 Billion Year Old Dresser Formation Pilbara Western Australia Astrobiology jurnali 13 12 8 Noyabr 2013 1103 24 Bibcode 2013AsBio 13 1103N doi 10 1089 ast 2013 1030 PMC 3870916 PMID 24205812 Ohtomo Yoko Kakegawa Takeshi Ishida Akizumi ve b Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks Nature Geoscience jurnali 7 1 Yanvar 2014 25 28 Bibcode 2014NatGe 7 25O doi 10 1038 ngeo2025 ISSN 1752 0894 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Borenstein Seth Hints of life on what was thought to be desolate early Earth Excite Yonkers NY Mindspark Interactive Network Associated Press 19 Oktyabr 2015 2015 10 23 tarixinde Istifade tarixi 20 Oktyabr 2015 Bell Elizabeth A Boehnike Patrick Harrison T Mark ve b Potentially biogenic carbon preserved in a 4 1 billion year old zircon PDF Proc Natl Acad Sci U S A 112 47 19 Oktyabr 2015 14518 21 Bibcode 2015PNAS 11214518B doi 10 1073 pnas 1517557112 ISSN 1091 6490 PMC 4664351 PMID 26483481 2015 11 06 tarixinde PDF Istifade tarixi 20 Oktyabr 2015 Early edition published online before print Tyrell Kelly Aprel Oldest fossils ever found show life on Earth began before 3 5 billion years ago Viskonsin Medison Universiteti 18 Dekabr 2017 2021 02 10 tarixinde Istifade tarixi 18 Dekabr 2017 Schopf J William Kitajima Kouki Spicuzza Michael J Kudryavtsev Anatolly B Valley John W SIMS analyses of the oldest known assemblage of microfossils document their taxon correlated carbon isotope compositions 115 1 2017 53 58 Bibcode 2018PNAS 115 53S doi 10 1073 pnas 1718063115 PMC 5776830 PMID 29255053 Kirschvink J L Schopf J W Klein C Des Maris D redaktorlar Late Proterozoic low latitude global glaciation the Snowball Earth The Proterozoic Biosphere A Multidisciplinary Study Cambridge University Press 1992 51 52 ISBN 978 0 521 36615 1 Raup D M Sepkoski Jr J J Mass Extinctions in the Marine Fossil Record Science 215 4539 1982 1501 03 Bibcode 1982Sci 215 1501R doi 10 1126 science 215 4539 1501 PMID 17788674 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Gould Stephan J The Evolution of Life on Earth Scientific American 271 4 Oktyabr 1994 84 91 Bibcode 1994SciAm 271d 84G doi 10 1038 scientificamerican1094 84 PMID 7939569 2007 02 25 tarixinde Istifade tarixi 5 Mart 2007 Wilkinson B H McElroy B J The impact of humans on continental erosion and sedimentation Bulletin of the Geological Society of America 119 1 2 2007 140 56 Bibcode 2007GSAB 119 140W doi 10 1130 B25899 1 Sackmann I J Boothroyd A I Kraemer K E Our Sun III Present and Future Astrophysical Journal 418 1993 457 68 Bibcode 1993ApJ 418 457S doi 10 1086 173407 Britt Robert 25 Fevral 2000 5 Iyun 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Li King Fai Pahlevan Kaveh Kirschvink Joseph L Yung Yuk L Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere PDF Proceedings of the National Academy of Sciences 106 24 2009 9576 79 Bibcode 2009PNAS 106 9576L doi 10 1073 pnas 0809436106 PMC 2701016 PMID 19487662 2009 07 04 tarixinde PDF Istifade tarixi 19 Iyul 2009 Ward Peter D Brownlee Donald The Life and Death of Planet Earth How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World New York Times Books Henry Holt and Company 2002 ISBN 978 0 8050 6781 1 Carrington Damian Date set for desert Earth BBC News 21 Fevral 2000 2012 07 10 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 31 Mart 2007 Lee Billings Fact or Fiction We Can Push the Planet into a Runaway Greenhouse Apocalypse Scientific American 31 Iyul 2013 2014 04 13 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Bounama Christine Franck S Von Bloh W The fate of Earth s ocean Hydrology and Earth System Sciences 5 4 2001 569 75 Bibcode 2001HESS 5 569B doi 10 5194 hess 5 569 2001 Schroder K P Connon Smith Robert Distant future of the Sun and Earth revisited Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 386 1 2008 155 63 arXiv 0801 4031 Bibcode 2008MNRAS 386 155S doi 10 1111 j 1365 2966 2008 13022 x See also Palmer Jason Hope dims that Earth will survive Sun s death NewScientist com news service 22 Fevral 2008 15 Aprel 2012 tarixinde Istifade tarixi 24 Mart 2008 Brownlee 2010 seh 95 membrana ru 2013 09 21 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 2013 03 23 S tochki zreniya nauki Gibel Zemli Minard Anne Sun Stealing Earth s Atmosphere National Geographic News 2009 05 29 2009 08 14 tarixinde Istifade tarixi 2009 08 30 Pogge Richard W The Once and Future Sun lecture notes ingilis 1997 2011 08 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2009 12 27 G Aleksandrovskij Solnce O budushem nashego Solnca rus Astrogalaktika 2001 2013 01 16 tarixinde Istifade tarixi 2013 02 07 I J Sackmann A I Boothroyd K E Kraemer Our Sun III Present and Future The Astrophysical Journal ingilis IOP Publishing 1993 Bibcode 1993ApJ 418 457S doi 10 1086 173407 Herbert Sandra Charles Darwin as a prospective geological author British Journal for the History of Science Cambridge University Press 24 2 1991 159 192 184 188 doi 10 1017 S0007087400027060 JSTOR 4027165 2012 10 21 tarixinde Istifade tarixi 24 Oktyabr 2008 pp 178 2013 10 04 at the Wayback Machine 184 2012 10 21 at the Wayback Machine 189 2013 10 04 at the Wayback Machine also Darwin C R Geological diary Elevation of Patagonia 5 1834 CUL DAR34 40 60 Transcribed by Kees Rookmaaker Darwin Online pp 58 59 2013 10 04 at the Wayback Machine Mantovani R Les fractures de l ecorce terrestre et la theorie de Laplace Bull Soc Sc Et Arts Reunion 1889 41 53 Mantovani R L Antarctide Je M instruis La Science Pour Tous 38 1909 595 597 Wegener A The Origin of Continents and Oceans Courier Dover Publications 1966 ISBN 978 0 486 61708 4 See Online version in German Samuel Warren Carey Theories of the earth and universe a history of dogma in the earth sciences illustrated Stanford University Press 1988 347 350 ISBN 978 0 8047 1364 1 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Jordan P The expanding earth some consequences of Dirac s gravitation hypothesis Oxford Pergamon Press 1971 Bibcode 1971eesc book J Wu X X Collilieux Z Altamimi B L A Vermeersen R S Gross I Fukumori Accuracy of the International Terrestrial Reference Frame origin and Earth expansion Geophysical Research Letters 38 13 8 Iyul 2011 5 PP Bibcode 2011GeoRL 3813304W doi 10 1029 2011GL047450 2016 10 22 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Williams G E Geological constraints on the Precambrian history of Earth s rotation and the moon s orbit PDF Reviews of Geophysics 38 1 2000 37 59 Bibcode 2000RvGeo 38 37W CiteSeerX 10 1 1 597 6421 doi 10 1029 1999RG900016 2015 12 24 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 Bucher K Blueschists eclogites and decompression assemblages of the Zermatt Saas ophiolite High pressure metamorphism of subducted Tethys lithosphere American Mineralogist 90 5 6 2005 821 835 Bibcode 2005AmMin 90 821B doi 10 2138 am 2005 1718 Buis A Clavin W NASA Research Confirms it s a Small World After All 16 Avqust 2011 2019 01 03 tarixinde Istifade tarixi 2018 07 23 Schmidt P W and Clark D A 1980 The response of palaeomagnetic data to Earth expansion Geophysical Journal of the Royal Astronomical Society 61 95 100 1980 DOI 10 1111 j 1365 246X 1980 tb04306 x What s Hitting Earth Science Mission Directorate 2020 05 25 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Milbert D G Smith D A Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model National Geodetic Survey NOAA 2020 04 27 tarixinde Istifade tarixi 7 Mart 2007 Sandwell D T Smith W H F Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data NOAA NGDC 7 Iyul 2006 2017 06 24 tarixinde Istifade tarixi 21 Aprel 2007 Senne Joseph H Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain Professional Surveyor 20 5 2000 16 21 2015 07 17 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Sharp David Chimborazo and the old kilogram The Lancet 365 9462 5 Mart 2005 831 32 doi 10 1016 S0140 6736 05 71021 7 PMID 15752514 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Tall Tales about Highest Peaks Australian Broadcasting Corporation 15 Aprel 2004 2013 02 10 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 29 Dekabr 2008 The Highest Spot on Earth NPR 7 Aprel 2007 2007 04 09 tarixinde Istifade tarixi 31 Iyul 2012 Rudnick R L Gao S Composition of the Continental Crust Holland H D Turekian K K redaktorlar Treatise on Geochemistry Treatise on Geochemistry 3 New York Elsevier Science 2003 1 64 Bibcode 2003TrGeo 3 1R doi 10 1016 B0 08 043751 6 03016 4 ISBN 978 0 08 043751 4 White W M Composition of the Oceanic Crust Holland H D Turekian K K redaktorlar Treatise on Geochemistry 4 New York Elsevier Science 2014 457 496 doi 10 1016 B978 0 08 095975 7 00315 6 10161 8301 ISBN 978 0 08 098300 4 Morgan J W Anders E Chemical composition of Earth Venus and Mercury Proceedings of the National Academy of Sciences 77 12 1980 6973 77 Bibcode 1980PNAS 77 6973M doi 10 1073 pnas 77 12 6973 PMC 350422 PMID 16592930 Brown Geoff C Mussett Alan E The Inaccessible Earth 2nd Taylor amp Francis 1981 seh 166 ISBN 978 0 04 550028 4 Note After Ronov and Yaroshevsky 1969 Flett John Smith Petrology Kisholm Hyu redaktor Britannika Ensiklopediyasi 21 XI Cambridge University Press 1911 seh 328 Tanimoto Toshiro Crustal Structure of the Earth PDF Thomas J Ahrens redaktor Global Earth Physics A Handbook of Physical Constants Global Earth Physics A Handbook of Physical Constants Washington DC American Geophysical Union 1995 Bibcode 1995geph conf A ISBN 978 0 87590 851 9 16 Oktyabr 2006 tarixinde PDF Istifade tarixi 3 Fevral 2007 Kerr Richard A Earth s Inner Core Is Running a Tad Faster Than the Rest of the Planet Science 309 5739 26 Sentyabr 2005 1313 doi 10 1126 science 309 5739 1313a PMID 16123276 Jordan T H Structural geology of the Earth s interior Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 76 9 1979 4192 4200 Bibcode 1979PNAS 76 4192J doi 10 1073 pnas 76 9 4192 PMC 411539 PMID 16592703 Robertson Eugene C The Interior of the Earth USGS 26 Iyul 2001 2013 11 11 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 Mart 2007 Turcotte D L Schubert G 4 Geodynamics 2 Cambridge England UK Cambridge University Press 2002 136 37 ISBN 978 0 521 66624 4 Sanders Robert Radioactive potassium may be major heat source in Earth s core UC Berkeley News 10 Dekabr 2003 2018 07 08 tarixinde Istifade tarixi 28 Fevral 2007 The European Synchrotron ESRF 25 Aprel 2013 2013 06 28 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 12 Aprel 2015 Alfe D Gillan M J Vocadlo L Brodholt J Price G D The ab initio simulation of the Earth s core PDF Philosophical Transactions of the Royal Society 360 1795 2002 1227 44 Bibcode 2002RSPTA 360 1227A doi 10 1098 rsta 2002 0992 PMID 12804276 2009 09 30 tarixinde PDF Istifade tarixi 28 Fevral 2007 Vlaar N Vankeken P Vandenberg A PDF Earth and Planetary Science Letters 121 1 2 1994 1 18 Bibcode 1994E amp PSL 121 1V doi 10 1016 0012 821X 94 90028 0 19 Mart 2012 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Turcotte D L Schubert G 4 Geodynamics 2 Cambridge England UK Cambridge University Press 2002 seh 137 ISBN 978 0 521 66624 4 Pollack Henry N Hurter Suzanne J Johnson Jeffrey R Heat flow from the Earth s interior Analysis of the global data set Reviews of Geophysics 31 3 Avqust 1993 267 80 Bibcode 1993RvGeo 31 267P doi 10 1029 93RG01249 Richards M A Duncan R A Courtillot V E Flood Basalts and Hot Spot Tracks Plume Heads and Tails Science 246 4926 1989 103 07 Bibcode 1989Sci 246 103R doi 10 1126 science 246 4926 103 PMID 17837768 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Sclater John G Parsons Barry Jaupart Claude Oceans and Continents Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss Journal of Geophysical Research 86 B12 1981 11535 Bibcode 1981JGR 8611535S doi 10 1029 JB086iB12p11535 Kious W J Tilling R I Understanding plate motions USGS 5 May 1999 9 November 2019 tarixinde Istifade tarixi 2 Mart 2007 Seligman Courtney The Structure of the Terrestrial Planets Online Astronomy eText Table of Contents cseligman com 2008 2008 03 22 tarixinde Istifade tarixi 28 Fevral 2008 Duennebier Fred Pacific Plate Motion University of Hawaii 12 Avqust 1999 2011 08 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 Mart 2007 Mueller R D ve b Age of the Ocean Floor Poster NOAA 7 Mart 2007 2011 08 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 Mart 2007 Bowring Samuel A Williams Ian S Priscoan 4 00 4 03 Ga orthogneisses from northwestern Canada Contributions to Mineralogy and Petrology 134 1 1999 3 16 Bibcode 1999CoMP 134 3B doi 10 1007 s004100050465 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Meschede Martin Barckhausen Udo Plate Tectonic Evolution of the Cocos Nazca Spreading Center Proceedings of the Ocean Drilling Program Texas A amp M University 20 Noyabr 2000 2011 08 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 Aprel 2007 Staff GPS Time Series NASA JPL 2011 08 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 2 Aprel 2007 World Factbook Cia gov 2010 01 05 tarixinde Istifade tarixi 2 Noyabr 2012 Kring David A Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects Lunar and Planetary Laboratory 2011 05 13 tarixinde Istifade tarixi 22 Mart 2007 Martin Ronald Earth s Evolving Systems The History of Planet Earth Jones amp Bartlett Learning 2011 ISBN 978 0 7637 8001 2 2021 03 31 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Staff Volcano World 11 Fevral 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 11 Mart 2007 Jessey David Cal Poly Pomona 3 Iyul 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 Mart 2007 de Pater Imke Lissauer Jack J Planetary Sciences 2nd Cambridge University Press 2010 seh 154 ISBN 978 0 521 85371 2 Wenk Hans Rudolf Bulakh Andreĭ Glebovich Minerals their constitution and origin Cambridge University Press 2004 seh 359 ISBN 978 0 521 52958 7 Center National Geophysical Data Hypsographic Curve of Earth s Surface from ETOPO1 ngdc noaa gov 2017 09 15 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 World Bank arable land World Bank 2015 10 02 tarixinde Istifade tarixi 19 Oktyabr 2015 World Bank permanent cropland World Bank 2015 07 13 tarixinde Istifade tarixi 19 Oktyabr 2015 Hooke Roger LeB Martin Duque Jose F Pedraza Javier Land transformation by humans A review PDF GSA Today 22 12 Dekabr 2012 4 10 doi 10 1130 GSAT151A 1 2018 01 09 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 7 000 m Class Remotely Operated Vehicle KAIKO 7000 Japan Agency for Marine Earth Science and Technology JAMSTEC 2020 04 10 tarixinde Istifade tarixi 7 Iyun 2008 Charette Matthew A Smith Walter H F PDF Oceanography 23 2 Iyun 2010 112 14 doi 10 5670 oceanog 2010 51 2 Noyabr 2013 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 6 Iyun 2013 sphere depth of the ocean hydrology Encyclopaedia Britannica 2014 11 29 tarixinde Istifade tarixi 12 Aprel 2015 Third rock from the Sun restless Earth NASA s Cosmos 2015 11 06 tarixinde Istifade tarixi 12 Aprel 2015 Perlman Howard The World s Water USGS Water Science School 17 Mart 2014 2015 04 22 tarixinde Istifade tarixi 12 Aprel 2015 Kennish Michael J Practical handbook of marine science Marine science series 3rd CRC Press 2001 seh 35 ISBN 978 0 8493 2391 1 Mullen Leslie NASA Astrobiology Magazine 11 Iyun 2002 30 Iyun 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 Mart 2007 Morris Ron M NASA Astrobiology Magazine 15 Aprel 2009 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 Mart 2007 Scott Michon Earth s Big heat Bucket NASA Earth Observatory 24 Aprel 2006 2008 09 16 tarixinde Istifade tarixi 14 Mart 2007 Sample Sharron NASA 21 Iyun 2005 27 Aprel 2013 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 Aprel 2007 Exline Joseph D Levine Arlene S Levine Joel S Meteorology An Educator s Resource for Inquiry Based Learning for Grades 5 9 PDF NASA Langley Research Center 2006 seh 6 NP 2006 08 97 LaRC 2018 05 28 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 Geerts B Linacre E The height of the tropopause Resources in Atmospheric Sciences University of Wyoming Noyabr 1997 2020 04 27 tarixinde Istifade tarixi 10 Avqust 2006 Hester Ronald E Causes and Environmental Implications of Increased UV B Radiation Royal Society of Chemistry 2002 ISBN 978 0 85404 265 4 Staff Earth s Atmosphere NASA 8 Oktyabr 2003 2013 02 25 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 Mart 2007 Pidwirny Michael Fundamentals of Physical Geography 2nd Edition University of British Columbia Okanagan 2006 2020 04 03 tarixinde Istifade tarixi 19 Mart 2007 Gaan Narottam Climate Change and International Politics Kalpaz Publications 2008 seh 40 ISBN 978 81 7835 641 9 2017 02 15 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 St Fleur Nicholas Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away The New York Times 19 May 2017 20 May 2017 tarixinde Istifade tarixi 20 May 2017 Marshak Alexander Varnai Tamas Kostinski Alexander Terrestrial glint seen from deep space oriented ice crystals detected from the Lagrangian point Geophysical Research Letters 44 10 15 May 2017 5197 5202 Bibcode 2017GeoRL 44 5197M doi 10 1002 2017GL073248 25 April 2020 tarixinde Istifade tarixi 27 April 2020 Moran Joseph M World Book Online Reference Center NASA World Book Inc 2005 13 Dekabr 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 Mart 2007 Berger Wolfgang H The Earth s Climate System University of California San Diego 2002 2013 03 10 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 24 Mart 2007 Rahmstorf Stefan The Thermohaline Ocean Circulation Potsdam Institute for Climate Impact Research 2003 2013 03 10 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 Aprel 2007 Various The Hydrologic Cycle University of Illinois 21 Iyul 1997 2020 04 27 tarixinde Istifade tarixi 24 Mart 2007 Sadava David E Heller H Craig Orians Gordon H Life the Science of Biology 8th MacMillan 2006 seh 1114 ISBN 978 0 7167 7671 0 Staff Climate Zones UK Department for Environment Food and Rural Affairs 8 Avqust 2010 tarixinde Istifade tarixi 24 Mart 2007 Why U S East Coast is colder than Europe s West Coast Live Science 5 Aprel 2011 2015 07 08 tarixinde Istifade tarixi 7 Iyul 2015 Earth at Aphelion Space Weather Iyul 2008 2015 07 17 tarixinde Istifade tarixi 7 Iyul 2015 Highest recorded temperature Guinness World Records 2015 07 13 tarixinde Istifade tarixi 12 Iyul 2015 Lyons Walter A The Handy Weather Answer Book 2nd Detroit Michigan Visible Ink Press 1997 ISBN 978 0 7876 1034 0 Coldest temperature ever recorded on Earth in Antarctica The Guardian Associated Press 10 Dekabr 2013 2016 08 20 tarixinde Istifade tarixi 12 Iyul 2015 Staff Science Week 2004 13 Iyul 2007 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 14 Mart 2007 de Cordoba S Sanz Fernandez Federation Aeronautique Internationale 21 Iyun 2004 15 Yanvar 2010 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 Aprel 2007 Liu S C Donahue T M The Aeronomy of Hydrogen in the Atmosphere of the Earth Journal of the Atmospheric Sciences 31 4 1974 1118 36 Bibcode 1974JAtS 31 1118L doi 10 1175 1520 0469 1974 031 lt 1118 TAOHIT gt 2 0 CO 2 Catling David C Zahnle Kevin J McKay Christopher P Biogenic Methane Hydrogen Escape and the Irreversible Oxidation of Early Earth Science 293 5531 2001 839 43 Bibcode 2001Sci 293 839C CiteSeerX 10 1 1 562 2763 doi 10 1126 science 1061976 PMID 11486082 Abedon Stephen T Ohio State University 31 Mart 1997 29 Noyabr 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 19 Mart 2007 Hunten D M Donahue T M Hydrogen loss from the terrestrial planets Annual Review of Earth and Planetary Sciences 4 1 1976 265 92 Bibcode 1976AREPS 4 265H doi 10 1146 annurev ea 04 050176 001405 European Space Agency Iyun 2014 magnetic field Istifade tarixi 19 06 2014 olu kecid Watts A B Daly S F Long wavelength gravity and topography anomalies Annual Review of Earth and Planetary Sciences 9 May 1981 415 18 Bibcode 1981AREPS 9 415W doi 10 1146 annurev ea 09 050181 002215 Olson Peter Amit Hagay Changes in earth s dipole PDF Naturwissenschaften 93 11 2006 519 542 Bibcode 2006NW 93 519O doi 10 1007 s00114 006 0138 6 PMID 16915369 2019 09 27 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 Fitzpatrick Richard MHD dynamo theory NASA WMAP 16 Fevral 2006 2020 04 27 tarixinde Istifade tarixi 27 Fevral 2007 Campbell Wallace Hall Introduction to Geomagnetic Fields New York Cambridge University Press 2003 seh 57 ISBN 978 0 521 82206 0 McElroy Michael B Ionosphere and magnetosphere Encyclopaedia Britannica Encyclopaedia Britannica Inc 2012 2016 07 03 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Masson Arnaud Cluster reveals the reformation of the Earth s bow shock European Space Agency 11 May 2007 31 March 2021 tarixinde Istifade tarixi 16 Avqust 2016 Gallagher Dennis L The Earth s Plasmasphere NASA Marshall Space Flight Center 14 Avqust 2015 2016 08 28 tarixinde Istifade tarixi 16 Avqust 2016 Gallagher Dennis L How the Plasmasphere is Formed NASA Marshall Space Flight Center 27 May 2015 15 November 2016 tarixinde Istifade tarixi 16 Avqust 2016 Baumjohann Wolfgang Treumann Rudolf A Basic Space Plasma Physics World Scientific 1997 8 31 ISBN 978 1 86094 079 8 Van Allen James Alfred Origins of Magnetospheric Physics University of Iowa Press 2004 ISBN 978 0 87745 921 7 OCLC 646887856 Stern David P Exploration of the Earth s Magnetosphere NASA 8 Iyul 2005 2013 04 28 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 Mart 2007 NASA DSCOVR EPIC 29 05 2016 2020 04 26 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 McCarthy Dennis D Hackman Christine Nelson Robert A The Physical Basis of the Leap Second PDF The Astronomical Journal 136 5 Noyabr 2008 1906 08 Bibcode 2008AJ 136 1906M doi 10 1088 0004 6256 136 5 1906 2018 07 28 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 Leap seconds Time Service Department USNO 12 Mart 2015 tarixinde Istifade tarixi 23 Sentyabr 2008 IERS Bulletin A 28 15 9 Aprel 2015 14 Mart 2015 tarixinde orijinalindan DAT file displays as plaintext in browser arxivlesdirilib Istifade tarixi 12 Aprel 2015 Seidelmann P Kenneth Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac Mill Valley CA University Science Books 1992 seh 48 ISBN 978 0 935702 68 2 Staff International Earth Rotation and Reference Systems Service IERS 3 Oktyabr 2008 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 23 Sentyabr 2008 Graph at end Staff IERS Variations in the duration of the day 1962 2005 International Earth Rotation and Reference Systems Service IERS 13 Avqust 2007 tarixinde Istifade tarixi 23 Sentyabr 2008 Williams David R Moon Fact Sheet NASA 1 Sentyabr 2004 2015 11 28 tarixinde Istifade tarixi 21 Mart 2007 Vazquez M Rodriguez P Montanes Palle E The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets PDF Lecture Notes and Essays in Astrophysics 2 2006 49 Bibcode 2006LNEA 2 49V 22 Avqust 2011 tarixinde orijinalindan PDF arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 Mart 2007 Astrophysicist team Earth s location in the Milky Way NASA 1 Dekabr 2005 2008 07 01 tarixinde Istifade tarixi 11 Iyun 2008 Bromberg Irv University of Toronto 1 May 2008 18 Dekabr 2008 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 8 Noyabr 2008 Lin Haosheng Animation of precession of moon orbit Survey of Astronomy AST110 6 University of Hawaii at Manoa 2006 2010 12 31 tarixinde Istifade tarixi 10 Sentyabr 2010 Fisher Rick Earth Rotation and Equatorial Coordinates National Radio Astronomy Observatory 5 Fevral 1996 2011 08 22 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 21 Mart 2007 Williams Jack Earth s tilt creates seasons USA Today 20 Dekabr 2005 2011 08 22 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 17 Mart 2007 Choi Charles Q Did the Mysterious Planet Nine Tilt the Solar System Space com 19 Oktyabr 2016 2017 10 14 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Espenak F Meeus J NASA 7 Fevral 2007 2 Mart 2008 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 20 Aprel 2007 Lambeck Kurt The Earth s Variable Rotation Geophysical Causes and Consequences Cambridge University Press 1980 seh 367 ISBN 978 0 521 67330 3 Laskar J ve b A long term numerical solution for the insolation quantities of the Earth Astronomy and Astrophysics 428 1 2004 261 85 Bibcode 2004A amp A 428 261L doi 10 1051 0004 6361 20041335 2018 05 17 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Murray N Holman M The role of chaotic resonances in the solar system Nature 410 6830 2001 773 79 arXiv astro ph 0111602 Bibcode 2001Natur 410 773M CiteSeerX 10 1 1 257 1461 doi 10 1038 35071000 PMID 11298438 Williams David R Planetary Fact Sheets NASA 10 Fevral 2006 2008 09 25 tarixinde Istifade tarixi 28 Sentyabr 2008 See the apparent diameters on the Sun and Moon pages Connors Martin Wiegert Paul Veillet Christian Earth s Trojan asteroid 475 7357 27 Iyul 2011 481 83 Bibcode 2011Natur 475 481C doi 10 1038 nature10233 PMID 21796207 2021 07 23 tarixinde Istifade tarixi 2020 04 27 Choi Charles Q First Asteroid Companion of Earth Discovered at Last 27 Iyul 2011 2013 07 16 tarixinde arxivlesdirilib Istifade tarixi 27 Iyul 2011 Staff NASA Lockheed Martin Sentyabr 2003 12 Mart 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 10 Mart 2007 Dole Stephen H Habitable Planets for Man 2nd American Elsevier Publishing Co 1970 ISBN 978 0 444 00092 7 2010 01 03 tarixinde Istifade tarixi 11 Mart 2007 Biodiversidad Mexicana Meksika federativ hokumeti 2020 07 30 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 28 Iyun 2019 Interdependency between animal and plant species BBC Bitesize BBC seh 3 2019 06 27 tarixinde Istifade tarixi 28 Iyun 2019 Hillebrand Helmut On the Generality of the Latitudinal Gradient PDF American Naturalist 163 2 2004 192 211 doi 10 1086 381004 PMID 14970922 2017 09 22 tarixinde PDF Istifade tarixi 2020 04 27 Wade Nicholas Meet Luca the Ancestor of All Living Things The New York Times 25 Iyul 2016 2020 09 08 tarixinde Istifade tarixi 25 Iyul 2016 redundant parameters Lambin Eric F Meyfroidt Patrick Global land use change economic globalization and the looming land scarcity Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 108 9 1 Mart 2011 3465 72 Bibcode 2011PNAS 108 3465L doi 10 1073 pnas 1100480108 PMC 3048112 PMID 21321211 See Table 1 What are the consequences of the overexploitation of natural resources Iberdrola 2019 06 27 tarixinde Istifade tarixi 28 Iyun 2019 13 Exploitation of Natural Resources Avropa Etraf muhit Agentliyi Avropa Ittifaqi 20 Aprel 2016 2019 06 27 tarixinde Istifade tarixi 28 Iyun 2019 Huebsch Russell How Are Fossil Fuels Extracted From the Ground Sciencing Media 29 Sentyabr 2017 2019 06 27 tarixinde Istifade tarixi 28 Iyun 2019 Electricity generation what are the options World Nuclear Association 2019 06 27 tarixinde Istifade tarixi 28 Iyun 2019 Ramdohr Paul Writer s Preface to the English Edition The Ore Minerals and their Intergrowths Akademie Verlag GmbH Elsevier Ltd 1969 xv xvi doi 10 1016 B978 0 08 011635 8 50004 8 ISBN 978 0 08 011635 8 2017 07 06 tarixinde
Yuxarı