fbpx
Wikipedia

Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısı

Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş və Azərbaycanda qeydiyyata alınması göstərilmiş dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısıdır.[1] Siyahıda ən qədim abidələr FüzuliXocavənd rayonları ərazisində yerləşən, Quruçay mədəniyyəti dövrünə aid AzıxTağlar mağaralarıdır. Siyahıdakı abidələrdən biri UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına siyahısına salınmışdır. Siyahıda qeyd edilmiş abidələrin dördü mədəniyyət, memarlıq və tarix qoruqlarıdır.

Siyahı

Abidə Ünvan Qısa təsvir Şəkil Koordinantları
1 Azıx mağarası Azıx, Füzuli rayonu Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərq yamacında yerləşən, Qarabağın Quruçay dərəsində, Quruçay çayının sol sahilində, çaydan 3 km aralıda, Quruçayın müasir yatağından 200-250 metr asağıda yerləşir. Füzuli ərazisində, rayonun AzıxSalaketin kəndləri arasında, dəniz səviyyəsindən 1400 metr hündürlükdə yerləşən mağara kompleksidir. Azıx mağarasının sahəsi 800 kv km-dir. Burada uzunluğu 600 metrə qədər uzanan 8 dəhliz vardır. Dəhlizlərin bəzilərinin hündürlüyü 20-25 metrə qədərdir. Azıx mağarası Daş dövrü insanlarının yaşayış yeri kimi məşhurdur. Mağara 1960-cı ildə Məmmədəli Hüseynovun rəhbərliyi ilə AMEA-nın "Paleolit Arxeoloji Ekspedisiyası" tərəfindən aşkar olunmuşdur. Aparılmış tədqiqat işləri zamanı on mədəni təbəqə aşkarlanmışdır. Mağarada Quruçay mədəniyyəti, Aşel mədəniyyətiMustye mədəniyyəti dövründə yaşayış olduğu müəyyən edilmişdir.[2] 1968-ci ilin iyununda Məmmədəli Hüseynovun rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası Azıx düşərgəsinin V təbəqəsinin IV horizontunda apardığı arxeoloji qazıntılar zamanı bir neçə daş məmulatı ilə birlikdə ibtidai insana məxsus çənə aşkar olunmuşdur.[3] Çoxtəbəqəli Azıx paleolit düşərgəsinin orta Aşel mədəniyyətinə aid təbəqəsindən tapılmış ibtidai insana məxsus olan çənə üzərində professor Dəmir Hacıyev uzun müddət elmi tədqiqat işləri aparmışdır.[4]    39°37′09″ şm. e. 46°59′18″ ş. u.
2 Tağlar mağarası Böyük Tağlar, Xocavənd rayonu Xocavənd rayonunun Böyük Tağlar kəndinin cənubunda, Quruçay çayının sol sahilində yerləşir. Qafqaz və Yaxın Şərq ərazisində Tağlar paleolit düşərgəsi yeganə abidədir ki, burada əmək alətlərinin uzunmüddətli inkişaf tarixini və yeni-yeni əmək alətlərinin meydana gəlmə xüsusiyyətlərini tədqiq etmək olur.[5] 1963-1986-cı illərdə mağarada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 8 mindən artıq daş məmulatı və 600 mindən çox ovlanmış heyvan sümükləri tapılmışdır.[5] Çoxtəbəqəli Tağlar paleolit düşərgəsində ilk dəfə olaraq 1963-cü ilin iyun-iyul aylarında M.Hüseynovun rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası arxeoloji qazıntı işləri aparmışdır. Tağlar düşərgəsində ilkin arxeoloji qazıntılar zamanı düşərgənin çöküntülərində 3 mədəni təbəqə qeydə alınmışdır.[6] 39°37′06″ şm. e. 45°57′17″ ş. u.
3 Damcılı mağarası Daş Salahlı, Qazax rayonu Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndindən Xram çayına qədər uzanan Aveydağın Cənub-Şərqində, əhəng qayalığın altında yerləşir. 1956-1958-ci illərdə M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında Paleolit arxeoloji ekspedisiyası Damcılı mağara düşərgəsində arxeoloji qazıntı işləri aparmışdır. M.M.Hüseynovun rəhbərliyi altında Damcılı düşərgəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı mağarada çöküntünün qarışıq olması müəyyən edilmiş və ona görə də çöküntünün stratiqrafiyasını təyin etmək mümkün olmamışdır. Damcılı düşərgəsində ayrı-ayrı dövrlər üzrə olan çöküntü qatları və maddi mədəniyyət qalıqları bir-birinə qarışmışdır. Damcılı mağara düşərgəsində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı 7 minə qədər daş məmulatı və 2 mindən çox ovlanmış heyvanların sümükləri tapılmışdır. Damcılı düşərgəsindən tapılmış daş məmulatı içərisində mustye və levallua itiucluları, qaşov tipli alətlər, bıçaqlar, kəsici alətlər, bizlər və çoxlu istehsal tullantıları qeydə alınmışdır. Damcılı mağara düşərgəsindən aşkar olunmuş daş məmulatının hazırlanma texnikası və tipologiyasına əsasən Mustye, Mezolit, üst Paleolit və Neolit dövrlərində hazırlandıqlarını söyləmək mümkün olmuşdur.[7]    41°08′29″ şm. e. 45°15′58″ ş. u.
4 Qazma mağarası Tənənəm, Şərur rayonu Şərur rayonunun Tənənəm kəndindən 3 km şimal-şərqdə, dəniz səviyyəsindən 1450 m yüksəklikdə yerləşir. Qazma dərəsində olduğundan bu cür adlandırılıb.[8] 1983-cü ilin yayında Paleolit arxeoloji ekspedisiyasının Naxçıvanın OrdubadŞərur rayonları ərazisində apardığı kəşfiyyat işləri zamanı aşkar olunmuşdur. İlkin kəşfiyyat qazıntısı zamanı Qazma mağarasının çöküntülərində 4 mədəni təbəqə qeydə alınmışdır. I və II təbəqələrdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Orta əsrlər, Tunc və Eneolit dövrlərinə aid gil qablar, III-IV təbəqələrdən isə daş məmulatı və ovlanmış heyvan sümükləri tapılmışdır. Qazma mağara düşərgəsindən 1983-cü ildə tapılmış daş məmulatının texniki və tipoloji tədqiqi zamanı onların Mustye mədəniyyəti dövründə hazırlandıqları müəyyən edilmişdir.[9]   39°30′46″ şm. e. 45°10′28″ ş. u.
5 Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğu Qobustan, Qaradağ rayonu Qaradağ rayonunun Qobustan qəsəbəsində, Bakıdan 56 km aralıda yerləşir. Qobustan qışlaq kimi Azərbaycan maldarlarına çoxdan məlum olmuşdur. Lakin oradakı maddi-mədəniyyət qalıqları və qayaüstü təsvirləri ilk dəfə Azərbaycan arxeoloqlarından prof. İshaq Cəfərzadə 19391940–cı illərdə aşkara çıxarmışdır. 1941–ci ildə başlanan Böyük Vətən Müharibəsi ilə əlaqədar olaraq axtarışlar dayandırılmış və bir də 1947–ci ildə davam etdirilmişdir. İ. Cəfərzadə illər boyu apardığı çətin elmi axtarışların və tədqiqatların nəticəsi olaraq 750 qaya üzərndə döymə, qazma və sürtmə üsulla çəkilmiş 3500-dən artıq insan və heyvan rəsmi və müxtəlif işarə yazılar – petroqliflər qydə almış, 20 qayaaltı sığınacaq aşkarlamışdır. Bunlardan sonra İ. Cəfərzadənin rəhbərliyi altında C. Rüstəmovun və F. Muradovanın apardıqları axtarışlar və arxeoloji qazıntılar nəticəsində çoxlu rəsmlər, yaşayış məskənləri və maddi-mədəniyyət qalıqları aşkara çıxarılmışdır. Böyükdaş dağındakı "Ana zağa" yaşayış məskənində aşkara çıxarılmış üç mədəni təbəqədən iki alt təbəqə bilavasitə daş dövrünə aiddir. Qobustan abidəsi bir də onunla maraqlıdır ki, burda insan həyatı təxminən eramızdan əvvəl onuncu minilliklərdən başlayaraq XVIII əsrə qədər ardı-arası kəsilmədən davam etmişdir. Qobustanda tapılan maddi mədəniyyət qalıqları kompleksinin tarix və mədəniyyət üçün müstəsna əhəmiyyətini nəzərə alan Azərbaycan SSR-in Nazrilər Soveti 1966 – cı il 9 sentyabr tarixli qərarı ilə Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğu elan etmişdir. Qoruq əsasən üç dağın (Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ) yerləşdiyi böyük bir ərazini əhatə edir.   

  

39°30′46″ şm. e. 45°10′28″ ş. u.
6 Əliköməktəpə Üçtəpə, Cəlilabad rayonu Cəlilabad rayonunun Üçtəpə kəndi ətrafında, İncəçayın sağ sahilində yerləşir. Eneolit dövrünə aid yaşayış yerinin mərkəzində 600 kv. m sahədə qazıntı aparılmışdır. Мədəni təbəqənin qalınlığı 5,1 m-dir. Qazıntı zamanı altı tikinti qatının olduğu müəyyən edilmişdir. Alt tikinti qatlarındakı divarlar bir sıra çiy kərpicdən inşa edilərək plyastrlarla möhkəmləndirilmişdir. Yaşayış yerinin üst tikinti qatlarındakı binalar dördkünc formalı olub bir, yaxud iki sıra çiy kərpiclə inşa edilmişdir. Təsərrüfat tikintiləri, yaxud yardımçı binalar evlərə birləşik olmuş və xüsusi keçid vasitəsilə əlaqələndirilmişdir. Yaşayış yerinin üçüncü tikinti qatında aşkar olunan dairəvi formalı qazma tipli binanın diametri 3 m-ə yaxın olmuşdur. Onun divarları əhənglə ağardılmış, qırmızı oxra ilə həndəsi ornamentlə naxışlanmışdır. Ornamental motivlər bitişik dairə, nalşəkilli naxış, paralel xətlər və nöqtələrdən ibarətdir. Bu binanın sitayiş məqsədi ilə inşa edildiyi ehtimal olunur. Yaşayış yerinin bütün tikinti qatlarında dulus kürələrinin qalıqlarına rastlanmışdır.[10] Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində Əlikoməktəpəsində iki növ əhliləşmiş at sümüyü aşkarlanmışdır ki, bu tapıntı nəinki Qafqaz, həmçinin də bütün Avrasiyada atın əhliləşdirilməsi haqqında ən qədim tarix verilməsi baxımından böyük yenilikdir.[11]   39°20′13″ şm. e. 48°25′19″ ş. u.
7 Çalağantəpə Əfətli, Ağdam rayonu Ağdam rayonunun Əfətli kəndi ərazisində yerləşən Eneolit dövrünə aid yaşayış yeridir. Çalağantəpə yaşayış yerində 315 kv.m sahədə qazıntı aparılmışdır. Мədəni təbəqənin qalınlığı 4,3 m-dir. Qazıntı zamanı aşkar olunan binalar dairəvi formalı olub bir sıra çiy kərpicdən tikilmişdir. Binalardan biri (№ 26) arakəsmə divarla iki hissəyə bölünmüşdür. Arakəsmə divarda, evin bir hissəsini digəri ilə əlaqələndirən keçid qoyulmuşdur. Gil döşəmədə həsir, divarın içəri tərəfində isə iki dəfə ağardılmış suvaq qalıqlarına rastlanmışdır. Ağardılmış divarlar qırmızı boya ilə naxışlanmışdır. Bu naxışlardan yarımdairəvi və dairəvi işarələr qalmışdır. Ehtimal ki, bu binadan ziyarətgah kimi istifadə edilmişdir. Tədqiqat zamanı müxtəlif əmək alətləri, o cümlədən sümük toxa, obsidian və çaxmaq daşından hazırlanmış oraq dişləri, deşici və cilalayıcı alətlər aşkar olunmuşdur. Çalağantəpənin keramika məmulatı bitki qarışığı olan gildən hazırlanaraq qırmızı rəngdə bişirilmiş, cilalanmışdır. Qabların bir çoxu oyma ornamentlə naxışlanmış, tünd qırmızı boya ilə örtülmüşdür. Bəzi kasalar tünd qəhvəyi rənglə bir-birinin içərisinə çəkilmiş kvadratlarla naxışlanmışdır. Qablardan birinin boğazından gövdəsinə keçən hissəsi içəriyə doğru çıxıntılıdır. Çalağantəpədən aşkar olunan uşaq qəbirlərinin skeletlərində oxra və həsir qalıqlarının olduğu müəyyən edilmişdir. Qəbirlərdən həmçinin daş, sümük, firuzə və mis muncuqlar, sədəfdən hazırlanmış bəzəklər aşkar olunmuşdur.[12] Yaşayış yerindən aşkarlanmış buğda qalıqlarının radiokarbon analizindən sonra Çalğantəpə abidəsinin e.ə. V miniliiyin birinciyarısına aid olması müəyyən edilmişdir. 1983-cü ildə Ağdam şəhərində açılmış Çörək muzeyinin ən qədim eksponatları Çalağantəpədən aşkarlanmış buğda qalıqları olmuşdur.[13]   40°01′29″ şm. e. 47°06′43″ ş. u.
8 Leylatəpə Quzanlı, Ağdam rayonu Ağdam rayonunun Quzanlı qəsəbəsi ərazisində yerləşən Eneolit dövrünə aid yaşayış yeridir. Abidənin yerüstü materiallar iki qrupa bölünür. Birinci qrup qum qarışığı olan gildən, əldə, olduqca kobud hazırlanmışdır. Bəzilərinin üzərində daraqvari alətin izləri saxlanmış, bəzilərinin isə ağzının kənarı çərtmələrlə naxışlanmışdır. İkinci qrup keramika bitki qarışığı olan gildən hazırlanaraq qırmızı rəngdə bişirilmiş, bəzən yaşıla çalan anqobla örtülərək qara rənglə naxışlanmışdır. Yaşıla çalan keramika Übeyd keramikası ilə bənzərlik təşkil edir. Qazıntı zamanı aşkar olunan dördkünc formalı binalar arakəsmələrlə bir neçə yerə bölünmüşdür. Bu binanın qalıqları üzərində diametri 1 m-ə çatan dairəvi formalı dulus kürələrinin qalıqlarının olduğu müəyyən edilmişdir. Küpə tipli qabların bir qismi dulus çarxında hazırlanmışdır. Leylatəpənin keramika məmulatı təkmil formasına və keyfiyyətinə görə KültəpəŞomutəpə materiallarından tamamilə fərqlənir və ola bilsin ki, Eneolit mədəniyyəti ilə Kür-Araz mədəniyyəti arasında aralıq bir mərhələnin olduğunu göstərir.[14]   40°09′31″ şm. e. 47°09′39″ ş. u.
9 Töyrətəpə Aşağı Göycəli, Ağstafa rayonu Ağstafa rayonunun Aşağı Göycəli kəndi ərazisində, Şomutəpə yaşayış yerindən 2 km şimal-şərqdə yerləşən Neolit-Tunc dövrlərinə aid yaşayış yeridir. Yaşayış yerində 1961, 1962, 19641965-ci illərdə 100 kv.m sahədə qazıntı aparılmışdır. Qazıntı zamanı beş tikinti qatı aşkar olunmuşdur. Töyrətəpənin ən alt təbəqəsi olan beşinci tikinti qatında dairəvi formalı yarımqazma tipli binanın qalıqları, həmçinin dairəvi formalı bir sıra kərpicdən tikilmiş bina qalıqlarına rastlanmışdır. Töyrətəpənin digər tikinti qatlarında aşkar olunan bina qalıqları da dairəvi formalıdır. Evlərin içərisində döşəməyə basdırılmış təsərrüfat küplərinə də rastlanmışdır. Töyrətəpənin ikinci və birinci tikinti qatlarında həm də dördkünc bina qalıqları aşkar olunmuşdur. İkinci tikinti qatında olan dairəvi və dördkünc formalı binaların bəziləri (4 №-li bina) iki sıra çiy kərpicdən tikilmişdir. Töyrətəpədən daşdan və sümükdən hazırlanmış əmək alətləri, o cümlədən dən daşları, oraq dişləri sümük toxalar, sümükdən və çaxmaqdaşından hazırlanmış yarımfabrikatlar, daşdan insan fiquru əldə edilmişdir.[15] 41°06′59″ şm. e. 45°28′56″ ş. u.
10 Mişarçay yaşayış yeri Cəlilabad şəhəri Cəlilabad şəhərindən 1,5 km şimal-şərqdə, eyni adlı çayın sahilində Eneolit-Erkən Dəmir dövrlərinə aid yaşayış yeridir. Мişarçayın alt təbəqəsi Kür-Araz mədəniyyətinə, onun üzərində yerləşən təbəqəsi isə Orta Tunc dövrünə aid material vermişdir. Kür-Araz təbəqəsindən fərqli olaraq (4,5 m) Orta Tunc dövrü təbəqəsinin olduqca az yığılması, bu dövrdə yaşayış yerində həyatın yarımköçəri maldarlığa əsaslandığını göstərməkdədir. Yaşayış yerinin bu təbəqəsindən daş və sümük əmək alətləri, keramika məmulatı aşkar olunmuşdur. Keramika məmulatı morfoloji və texnoloji xüsusiyyətlərinə görə iki qrupa bölünür. Birinci qrupa qəhvəyi rəngli, tünd ləkəli, kifayət qədər qaba hazırlanmış mətbəx qabları daxildir. Onların gilinin tərkibinə qum, çınqıl və gil ovuğu qatılmışdır. Bu qrupdakı qablar içərisində genişağızlı, silindr boğazlı, cüt qulplu küpələr fərqlənirlər. Onların üzəri sığallanaraq, yüngülcə cilalanmışdır. Gövdəsinin yuxarı hissəsi və çiyni cızma üsulu ilə həndəsi motivdə naxışlanmışdır. Boğazının altında yolkaşəkilli ornament, ondan altda isə ştrixlənmiş üçbucaqlar yerləşdirilmişdir. İkinci qrupa boz və qara rəngli nazik divarlı keramika daxildir. Onların gilinə narın qum qatılmış, yaxşı sığallanmış və parıldayanadək cilalanmışdır. Bu qrupa daxil olan qablar arasında incə cızma bəzəməli, konnelyur ornamentli küpələr diqqətəlayiqdir. Bu qrupdakı keramikanın naxışlanmasında cızma xətlər və nöqtələrin kominasiyasından geniş istifadə edilimşdir.[16]
11 Babadərviş Dəmirçilər, Qazax rayonu Qazax rayonunun Dəmirçilər kəndi ərazisində yerləşən Tunc dövrünə aid yaşayış yeridir. Qədim yaşayış yeri Ağstafaçay vadisinin dağ silsiləsi ilə birləşdiyi yerdə mövcud olan təpələrdən birinin üstündə salınmışdır. Yaşayış yerində 600 m2 sahədə aparılan qazıntılar zamanı aşkar edilən mədəni qatlarının ən qədimi yarımqazma tipli evlərlə xarakterizə olunan Eneolit təbəqəsidir. Bundan üstdə yerləşən Kür-Araz təbəqəsinin qalınlığı 50-60 sm-dir. Bu təbəqə kül qatları, çiy kərpic parçaları, suvanmış çuxur qalıqları, çay daşları və s. maddi-mədəniyyət qalıqlarından ibarətdir. Təbəqədə təsərrüfat məqsədi üçün istifadə olunmuş 25 çuxura rast gəlinmişdir. Təsərrüfat çuxurlarının içərisindən gil qab parçaları, məişət əşyaları, heyvan sümükləri və yanmış taxıl qalıqları aşkar edilmişdir.[17] Qazıntının mərkəzi hissəsində qoşa spiralla naxışlanmış daş stela aşkar olunmuşdur. Ola bilsin ki, bu stela ritual ocaqla vahid bir kompleksə daxil olaraq ziyarətgah rolu oynamışdır.[18] Yaşayış yerində qeydə alınmış xeyli tikinti qalıqları, çiy kərpic qırıqları, suvaq parçaları, çay daşları və s. burada dairəvi formalı, yerüstü tikintilərin mövcud olduğunu göstərir. Yaşayış yerindən aşkar edilmiş keramika məmulatı müxtəlifdir. Onların bir qrupu arxaik formada olub, kobud hazırlanmışdır. Digər qrupa isə qara cilalı, naxışlı qablar daxildir. Ehtimal ki, abidədə Kür-Araz mədəniyyətinin bütün mərhələlərində yaşayış olmuşdur.[18]    41°04′22″ şm. e. 45°18′18″ ş. u.
12 KültəpəMaxta yaşayış yerləri Maxta, Şərur rayonu Мaxta Kültəpəsi yaşayış yeri Şərur rayonunun Мaxta kəndindən qərbdə, Araz çayının sol sahilində yerləşir. Onun cənub-qərb hissəsi dəmiryolu çəkilərkən dağıdılmışdır. Yaşayış yerinin salamat qalan hissəsinin sahəsi 3 hektardır. 1988-1989-cu illərdə V.H.Əliyev və S.H.Aşurov tərəfindən yaşayış yerində 100 m2 sahədə tədqiqat işləri aparılmış, daş təməl üzərində çiy kərpicdən hörülmüş tikinti qalıqlarına, gil qab parçalarına və ocaq qurğusunun hissələrinə rast gəlinmişdir. Kəşfiyyat xarakterli tədqiqatlar zamanı yaşayış yerinin əhatə etdiyi ərazidə daşdan tikilmiş qədim məbəd, onun içərisində isə daş bütlər aşkar edilmişdir. Yaşayış yerinin keramika məmulatı və tikinti qalıqları Kür-Araz mədəniyyətinin orta mərhələsinə aiddir.[19] Ehtimal ki, yaşayış yerinin sakinləri vaxtilə Arpaçaydan çəkilən su kanalından istifadə etmişdir.[20] 39°35′18″ şm. e. 44°56′52″ ş. u.
13 I Kültəpə Kültəpə, Babək rayonu Babək rayonunun Kültəpə kəndi ərazisində yerləşən Eneolit-Tunc dövrünə aid yaşayış yeridir. Abidənin ümumi sahəsi 1,5 hektardır. Yaşayış yerində 1951-1964-cü illərdə O.H.Həbibullayev (rus.) tərəfindən aparılan qazıntılar zamanı 22,2 metr qalınlığı olan 4 mədəni təbəqə aşkar edilmişdir. Abidənin stratiqrafiyası Kür-Araz dövrünə aid yaşayış məskəninin Eneolit təbəqəsi üzərində salındığını göstərir. O.H.Həbibullayevin fikrinə görə, Kür-Araz təbəqəsi Eneolit təbəqəsindən 30-40 sm qalınlığında olan steril təbəqə ilə ayrılır. Yaşayış yerinin Kür-Araz mədəniyyətinə aid olan ikinci təbəqəsi abidənin üzərindən 3,4-4,5–12,4-1,3 m dərinlikdə yerləşir. Мaddi- mədəniyyət qalıqları ilə zəngin olan bu təbəqə 8,5–9 m qalınlığındadır. Мədəni təbəqə müxtəlif həcmli çay daşları, çiy kərpic qalıqları, osteoloji qalıqlar, obsidian, çaxmaqdaşı parçaları, kömür qalıqları, kül və torpaq laylarının qarışığından ibarətdir. Kül qalıqları, başlıca olaraq, sobaların, manqal və ocaqların ətrafında toplanmışdır. Təbəqədən müxtəlif daş, sümük, metal əşyalar və keramika məmulatı aşkar olunmuşdur. I Kültəpədə Kür-Araz dövrünə aid 14 tikinti qatı aşkar olunmuşdur. Bunlar bir-birinə bənzər təsərrüfat-məişət kompleksləri ilə xarakterizə olunur. Alt laylarda qeydə alınan yaşayış evləri başlıca olaraq dairəvi planlı, üst laylardakı evlər isə əsasən dördbucaqlıdır. Dairəvi planlı bəzi evlərin düzbucaqlı artırması vardır. Tikinti materialı kimi çay daşı, çiy kərpic və möhrədən istifadə edilmişdir.[21]     39°16′13″ şm. e. 45°27′07″ ş. u.
14 II Kültəpə Aşağı Uzunoba, Babək rayonu Babək rayonunun Aşağı Uzunoba kəndi ərazisində yerləşən Tunc dövrünə aid yaşayış yeridir. Abidənin alt təbəqəsi Kür-Araz dövrünə aiddir. Мədəni təbəqənin qalınlığı relyefdən asılı olaraq dəyişir. Yaşayış yerində ikinci qazıntı sahəsində, 200 m2 sahədə aparılan qazıntılar əhəmiyyətli nəticələr vermişdir. Bu sahədə Kür-Araz təbəqəsi abidənin üzərindən 4-4,5 – 14 m dərinlikdə yerləşir. Təbəqənin qalınlığı 9,5–10 m-dir. Abidənin stratiqrafiyası göstərir ki, qədim dövrdə yaşayış yeri, bilavasitə Cəhri çayının girintili-çıxıntılı sahilində salınmışdır. Мədəni təbəqənin bəzi yerlərdə davam etməməsi yaşayış yerinin salındığı sahənin ilk vaxtlar nahamar olduğunu göstərir. Təbəqənin toplanması ilə əlaqədar yaşayış sahəsi düzəldilmiş və hamarlanmışdır. Мədəni təbəqə möhrə, kərpic divar, osteoloji və kömür qalıqlarından, həmçinin, kül və yanmış torpaq qatlarından ibarətdir. Təbəqədə obsidian və çaxmaqdaşı qəlpələrinə, gil qab parçalarına, daş sümük və metal əşyalara rast gəlinmişdir. Мədəni təbəqənin yığılma ardıcıllığı kəsiklərdə aydın izlənir. Binaların divarları ilk baxışda möhrəyə bənzəsə də, onların diqqətlə izlənilməsi tikintilərin kərpiclə inşa edildiyini göstərmişdir. II Kültəpənin İlk Tunc dövrü təbəqəsində 14 tikinti qatının olduğu müəyyən edilmişdir.[22]    39°16′29″ şm. e. 45°26′23″ ş. u.
15 Sərkərtəpə Sərkərli, Xaçmaz rayonu Xaçmaz rayonunun Sərkərli kəndi ərazisində yerləşən Tunc dövrünə aid yaşayış yeridir. 1982-1986-cı illərdə Xaçmaz rayonunda yerləşən Sərkərtəpədə aparılan qazıntılar zamanı bu dövrə aid yaşayış binalarının arxitekturasını müəyyən dərəcədə bərpa etmək mümkün olmuşdur. Burada saman qarışığı olan çiy kərpicdən tikilmiş dairəvi planlı yaşayış binasının qalıqları aşkar olunmuşdur. Bütün evlərin içərisindən gildən düzəldilmiş dairəvi formalı, yuxarıya doğru bir qədər genişlənən ocaqlar qeydə alınmışdır. Evlərin döşəməsinə çiy kərpic düzülmüş, gillə suvanmışdır. Erkən Tunc dövrünə aid mədəni təbəqənin qalınlığı 4 m olmuşdur. Yaşayış yerində aparılan araşdırmalar zamanı Erkən Tunc dövrünə aid ziyarətgah aşkar olunmuşdur. Sərkərtəpədən aşkar olunan ziyarətgah İlk Tunc dövründə yaşayan insanların ideoloji görüşlərinin öyrənilməsi üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Ziyarətgah daxili quruluşuna görə II Kültəpədən aşkar olunan ziyarətgahlara bənzəyir. Lakin Sərkərtəpə ziyarətgahı daha yaxşı saxlanması ilə fərqlə nir.Onun mərkəzi hissəsində dairəvi formalı ocaq, şimal divarı yaxınlığında qurbangah, ocağın yaxınlığında dairəvi formalı altı buynuzşəkilli çıxıntısı olan manqal, qurbangahın yaxınlığından isə buynuzşəkilli çıxıntıları olan sitayiş qurğuları aşkar olunmuşdur.[23] Tədqiqatçıların fikrinə görə, Sərkərtəpədən aşkar olunan keramika məmulatı üzərindəki zəngin motivli naxışlar, o cümlədən Ay, Günəş, at təsvirləri qədim insanların ideoloji görüşlərini əks etdirmişdir. Aşkar olunan tapıntılar ziyarətgahlarda məhsuldarlıqla bağlı mərasimlərdə məhsuldarlığın mənbəyi hesab olunan öküz kultu ilə bərabər, səma cismlərinə sitayişin də mühüm yer tutduğunu göstərir.[24] 41°24′24″ şm. e. 48°46′22″ ş. u.
16 Üzərliktəpə Ağdam Ağdam şəhərindən şərqdə, coğrafi cəhətdən əlverişli mövqedə yerləşir. Yaşayış yeri düzgün olmayan oval plana malikdir. Onun şimaldan cənuba doğru ən geniş dairəsinin diametri 202 m-dir. Arxeoloji qazıntılar 484 m2 sahədə aparılmışdır. Təbii təpə üzərində salınan yaşayış yerində mədəni təbəqənin qalınlığı 3 metrdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı 3 tikinti qatı aşkar olunmuşdur. Birinci tikinti qatı müxtəlif məqsədli çalaların olması ilə xarakterizə edilir. Onların bir hissəsi mətbəx artıqları və küllə dolmuşdur. İçərisinə saman döşənmiş çalalardan isə heyvanları saxlamaq üçün istifadə olunmuşdur. Bu təbəqədə dirəklərdən düzəldilmiş yaşayış binasının qalıqları aşkar olunmuşdur. Onun divarları qalın çubuqlardan toxunmuş və gillə suvanmışdır. Binanın dam örtüyü ağac qabıqları ilə, torpaq döşəməsi isə həsirlə örtülmüşdür. Döşəmədə gil qab qırıqları, dağılmış ocağın içərisində gil soba qalıqları aşkar olunmuşdur. Ocaqdan tapılan gil butənin içərisində donmuş metal ərintisi olduğu müəyyən edilmişdir. Ocağın yaxınlığından çay daşından dəstələr, sürtgəclər və daş qəliblər əldə edilmişdir. Bu ev K.X.Kuşnareva tərəfindən «tökməçi evi» kimi xarkterizə edilmişdir. Bu təbəqədən aşkar olunan gil əşyalar mətbəx və məişət qabları olmaqla 2 qrupa bölünmüşdür. Keramika məmulatı boz və ya qara rəngdə bişirilmişdir. Мəişət qabları yaxşıca cilalanmışdır. Qablar müxtəlif motivli cızma ornamentlərlə naxışlanmışdır. q döşəmələr və onların üzərində saxlanılan məişət əşyaları aşkar edilmişdir.[25] İkinci və üçüncü təbəqənin keramikası K.X.Kuşnaryeva tərəfindən vahid kompleks kimi qəbul edilmişdir. Bu dövrdə gil məmulatının hazırlanmasında xeyli irəliləyiş olmuşdur. Alt təbəqədə istifadə olunan cızma ornament daha mükəmməl ornamentlə əvəz olunmuşdur. Bu dövrdə Üzərliktəpənin qara rəngli keramikasından tamamilə fərqlənən boyalı qablar meydana çıxır. K.X.Kuşnaryeva boyalı qabların meydana gəlməsini dulusçuluğun inkişafında yaranan tərəqqi ilə bağlayır.[26]
17 Gəmiqaya petroqlifləri Nəsirvaz, Ordubad rayonu Gəmiqaya kiçik Qafqaz sıra dağlarının ən yüksək zirvəsi olan Qapıcığın mifik adıdır. O Ordubad şəhərindən 60 km şimalda, TiviNəsirvaz kəndləri arasında yerləşir.[27] Dağın cənub ətəyinə səpələnmiş metamorfizləşmiş tuf parçalarının təbii aşınma nəticəsində hamarlanan səthinə qədim insanların həyat tərzini və düşüncəsini əks etdirən təsvirlər çəkilmişdir. Gəmiqaya rəsmləri ilk dəfə 1969-cu ildə qeydə alınmışdır.[28] 1969-1971-ci illərdə Gəmiqayanın cənub ətəyində Qaranquş, Nəbiyurdu, Camışölən yaylaqlarında, dəniz səviyyəsindən 3500–3700 m yüksəklikdə V.H.Əliyev tərəfindən yüzlərlə qayaüstü şəkil aşkar olunmuşdur. 2001-2005-ci illərdə aparılan araşdırmalar zamanı Gəmiqayada iki mindən artıq qayaüstü təsvir qeydə alınmışdır. Qayaüstü rəsmlər arasında ov səhnələri, xüsusilə diqqəti cəlb edir. Şəkillərin bir qrupunda kəməndlə, ya da torla tutulan dağ keçilərinin təsvirləri verilmişdir. Cüt-cüt verilən dağ keçilərinin bir qrupu qarşı-qarşıya yerləşdirilmişdir. Ola bilsin ki, bu, heyvanların döyüş səhnəsini əks etdirir.[28] Qayaüstü rəsmlər arasında öküz, maral, pələng təsvirlərinə də rast gəlinir. At, köpək və fantastik heyvanların ayrıca təsvirləri Gəmiqaya rəsmləri arasında müəyyən yer tutur. Bəzi heyvanlar həndəsi fiqurların birləşdirilməsi ilə yaradılmışdır. Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri arasında insan rəsmləri mühüm yer tutur. Onlar, başlıca olaraq, incə xətlərlə çəkilmiş siluet təsvirlərdən ibarətdir. Onların başı yuvarlaq, ayaqları bir-birindən aralı, ya da dizdən bükülü halda, əlləri yuxarıya qaldırılmış vəziyyətdə təsvir edilmişdir.[29]

    

39°09′36″ şm. e. 45°55′12″ ş. u.
18 Sarıca Minbərək nekropolu, Minbərək yaşayış yeri və kurqanlar Minbərək düzü, Qax rayonu E.ə.IV -III minilliklərə aid abidələr kompleksidir.[30] Kompleksə 200-dən çox kurqan daxildir.[30] Sarıca-Minbərək abidələr qrupu 1984-cü ildən elmi tədqiqata cəlb edilmişdir. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu əməkdaşlarının apardığı arxeoloji kəşfiyyat, qazıntı və elmi tədqiqat işləri nəticəsində bu ərazidə 4 qədim yaşayış yeri, müvəqqəti dayanacaqlar, tunc dövrünə aid yüzlərlə kurqan, 2 nekropol, qədim ziyarətgahlar, qala divarlarının qalıqları qeydə alınaraq, arxeoloji tədqiqata cəlb edilmişdir.[31] Aparılmış elmi tədqiqat işləri nəticəsində bu ərazinin b.e.ə. IV minilliyin sonlarından daha sıx məskunlaşdığı, böyük tərəqqi yolu kecdiyi aydınlaşdırılmışdır. Sarıca-Minbərək ərazisi Kür-Araz mədəniyyətinin yayıldığı, inkişaf etdiyi ərazi olmaqla kurqan altı dəfn adətini e.ə. III minillikdən e.ə. I minilliyin ortalarına qədər izləməyə imkan verir. Minbərək yaşayış yerlərində mədəni qatın qalınlığı 4 m-dən çoxdur. Burada Xocalı-Gədəbəy, Yaloylutəpə mədəniyyəti də öz abidələri ilə təmsil edilmişdir. Arxeoloji qazıntı işləri zamanı əldə edilən maddi-mədəniyyət nümunələri bütün tunc dövrlərini, dəmir dovrünü izləməyə, bu uzun zaman məsafəsində aborogenlərin dəfn adətlərini daşlara hopdurulmuş mənəvi mədəniyyyətini mifik və fəlsəfi dünya görüşlərini öyrənməyə imkan verir.[32]
19 Qədim Naxçıvan şəhərinin xarabalıqları Naxçıvan Naxçıvan şəhərinin cənubunda yerləşən erkən orta əsrlərə aid qala. Bu qala eyni zamanda orta əsrlər Naxçıvan şəhərinin Narınqala hissəsi kimi də bilinməkdədir. Qalanın sonuncu Sasani hökmdarı III Yezdəgird (632651/52-ci illər) tərəfindən inşa edildiyi ehtimal olunur.[33] Qalanın tikilmə tarixi dəqiq məlum deyil. 1957 - 1959-cu illərdə qalanın ərazisində aparılan tədqiqatlar zamanı zəngin arxeoloji materiallar, xüsusilə, saxsı qab fraqmentləri, daş gürzülər aşkar olunmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlardan belə daş gürzlərin Tunc dövründə (е.ə. III - II minilliklər) duz mədənlərində istifadə olunduğu məlumdur. Türk səyyahı Övliya Çələbinin verdiyi məlumata görə, monqollar qalanı dağıtmışlar.[33] Həmin qalanı sonralar Naxçıvanda olmuş Jan Şarden və Frehanq da xatırladırlar. Qala XVIII əsrədək fəaliyyətdə olmuşdur.[33] Naxçıvan şəhərinin 1827-ci il planında bu qala sxematik qeyd olunmuşdur. Plana əsasən qala iki hissədən – kiçik qala (Narınqala) və böyük qaladan ibarətdir.[33] Böyükqala Narınqalaya nisbətən daha çox dağıntıya məruz qalmışdır. Böyükqalanın düzbucaqlı formada (185x400 m) olan ərazisi 74000 m²-dir. Narınqalaya nisbətən sonralar inşa və ya bərpa edildiyi güman edilən bu qalanın salamat qalmış, döyməgil və çınqıl qatışığından hörülmüş divarları, kvadrat formalı (19х19х5 sm) çəhrayı və sarı rəngdə bişmiş kərpicdən tikilmiş bina qalıqları tikilinin orta əsrlərə aid olduğunu sübut edir. Narınqalanın çaydaşı əlavə etməklə döyməgildən hörülmüş divarlarının salamat qalmış hissələrinin qalınlığı 3,5 m-dən 4 m.-ə çatır. Narınqala diametri, əsasən, 10 m olan dairəvi qüllələrə malikdir. Güman edildiyinə görə, Narınqalanın darvazası onun qərb küncündəki qüllə ilə yanaşı olmuşdur.    39°11′43″ şm. e. 45°24′50″ ş. u.
20 Borsunlu kurqanları Borsunlu, Tərtər rayonu Nekropol Borsunlu kəndi ətrafında, İncəçayın orta axarlarında yerləşmişdir. Borsunlu nekropolundakı kurqanlarının bir qrupu H.F.Cəfərov tərəfindən tədqiq edilmişdir. Ayrı-ayrı qruplar halında cəmləşən kurqanlar H.F.Cəfərov tərəfindən beş tipə bölünmüşdür. Kurqanların bəzisi kromlexlərlə əhatələnmişdir. Kurqanın altında yerləşən qəbir kameraları dördkünc formalı olub gəc məhlulu ilə bərkidilən daş lövhələrdən inşa olunmuşdur. Bəzi qəbir kameralarının giriş yolu vardır. Borsunlu kurqanları üçün inqumasiya, kremasiya, həmçinin kollektiv dəfnlər xarakterik olmuşdur.[34] Borsunlu nekropolunda tədqiq olunan 1 №-li kurqanın qəbir kamerası dairəvi, 30 №-li kurqanın qəbir kamerası isə dördkünc formalıdır. Qəbirlərdən insan skeletinə aid qalıqlar, qara cilalı gil qablar və digər maddi-mədəniyyət qalıqları aşkar olunmuşdur.[35]    40°26′37″ şm. e. 46°51′48″ ş. u.
21 Zazalı məbədi Zazalı, Samux rayonu Samux rayonunun Zazalı kəndi ərazisində, mərkəzdən 4 km aralıda yerləşən Son Tunc - Erkən Dəmir dövrünə aid məbəddir. Ehtimal ki, sonrakı dövrdə bərpa edilərək xristian məbədi kimi də istifadə edilmişdir. Hazırda dağılmaq təhlükəsi altndadır. Məbəd təxminən 35-40 metr uzunluğunda və 4-5 metr enindədir. Hazırda həmin tikili torpağın altında qaldığından görünməz hala düşüb. Amma Zazalı kəndinin ağsaqqalları deyirlər ki, bu məbəd yer səthindən təxminən 3 metr aşağıda tikilib və 40-50 il bundan əvvəl onun içərisinə girmək mümkün idi.[36] 40°43′05″ şm. e. 46°28′25″ ş. u.
22 Xocalı kurqanları Xocalı rayonu Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin ən yaxşı öyrənilmiş abidələrindən biridir. Abidə Xocalı yaxınlığındakı Tunc dövrü qəbiristanlığıdır. Burada çox da böyük olmayan kurqanlar və kromlexlər aşkar olunmuşdur. Bu kurqanlarda tək və kollektiv dəfnlər olmuşdur. Bəzi kurqanlarda yandırma adəti də qeydə alınmışdır. Abidələrdən Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterik olan keramika, silah və bəzək əşyaları aşkar edilmişdir. Xocalıda tədqiq edilən 11 №- li kurqan, xüsusilə əhəmiyyətli nəticələr vermişdir. Bu kurqandan Assuriya padşahı Adadnirarinin adı yazılmış muncuq tapılmışdır. İ.İ. Мeşaninov bu muncuğu e.ə. VIII əsrə aid etmişdir. Lakin, sonrakı tədqiqatlarda tədqiqatçılar bu muncuğu I Adadnirarinin yaşadığı dövrə, yəni təqribən e.ə. IX əsrin sonu və VIII əsrin əvvəlinə aid edirlər.[37] Xocalı kurqanlarından tapılan təsərrüfat küplərinin birinin qulpunda buğda təsviri vardır.[35]   
23 I Şaxtaxtı məbədi; II Şaxtaxtı məbədi Şahtaxtı, Kəngərli rayonu Şahtaxtı yaşayış yeri Kəngərli rayonunun Şahtaxtı kəndi yaxınlığında, Qıvraq yaylasının cənub qurtaracağında, əlverişli coğrafi mövqedə salınmışdır. Ə.K.Ələkbərov tərəfindən 1936-cı ildə yaşayış yerində aparılan kiçik qazıntı işləri zamanı 3 metr qalınlığı olan mədəni təbəqəyə rastlanmışdır. 1979-1981-ci illərdə Şahtaxtı yaşayış yerində 100 m2 sahədə arxeoloji qazıntı işləri aparılmışdır. Qazıntılardan Orta Tunc dövrünə aid müdafiə divarının qalıqları, dən daşları, gil məmulatı aşkar olunmuşdur. Tapıntılar arasında monoxrom boyalı qablar və basma naxışlı gil qab parçaları da vardır. Burada aşkar olunan yaşayış binaları dağıldığından, onların planını müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Salamat qalmış divar qalıqlarına əsasən demək olar ki, onların tikintisində çay daşı və kərpicdən istifadə edilmişdir. Мüdafiə divarının uzunluğu 20, eni 2,3, hündürlüyü 1,2 m-dir.[38] Şahtaxtı yaşayış yerinin yaxınlığında iki böyük nekropol yerləşir. Onlardan biri yaşayış yerinin şimal-şərq, digəri isə cənub-qərb tərəfindədir. Hər iki nekropolda Tunc dövrünün müxtəlif mərhələlərinə və Erkən Dəmir dövrünə aid qəbir abidələri öyrənilmişdir. Şimal-şərqdə yerləşən nekropolda Orta Tunc dövrünə aid qəbirlər çoxluq təşkil edir. Qəbirlər daş qutu tiplidir. 1936-cı ildə bu nekropolda Ə.K.Ələkbərov tərəfindən tədqiq edilən kromlexli daş qutu tipli qəbirdən bütöv at skeleti, 1 ədəd polixrom boyalı küpə, 29 ədəd boz rəngli sadə qab və başqa əşyalar aşkar edilmişdir. İkinci nekropoldakı qəbirlər də daş qutu tiplidir. Lakin buradakı daş qutular yerüstü əlamətlərə malik deyil. Bu nekropol təsərrüfat işləri görülərkən, təsadüfən aşkar olunmuşdur. Bu nekropolda qeydə alınan qəbirlərdən bir qisminin materialları V.H.Əliyev tərəfindən nəşr edilmişdir. Qəbirlərdən polixrom boyalı qablar, tunc əşyalar, bir ədəd silindrik möhür tapılmışdır. Bu nekropolda tədqiq edilən qəbirlərin əksəriyyəti Son Tunc və Erkən Dəmir dövrünə aiddir. Qəbir abidələri, başlıca olaraq, daş qutu tiplidir. Bu qəbirlərdə insan skeletinə rast gəlinməmiş, bəzilərində kül qalıqları izlənmişdir.[39]    39°22′19″ şm. e. 45°05′46″ ş. u.
24 Oğlanqala Oğlanqala, Şərur rayonu Şərur rayonunun Oğlanqala kəndində, Arpaçayın sahilindəki Qaratəpə dağında yerləşir. Oğlanqala yaşayış yerinin sahəsi 40 hektar, mədəni təbəqənin qalınlığı isə 3 metrdən artıqdır. Dağın şimal yamacları sıldırımlıdır. Digər yamaclar isə möhtəşəm müdafiə divarları ilə əhatələnmişdir. Divarlar uzunluğu 1,5 – 3 metr, qalınlığı isə 1 metrdən çox olan kobud yonulmuş daşlardan tikilmişdir. Bu baxımdan Oğlanqalanı siklop tikililərinə aid edən tədqiqatçılar da vardır.[40] Oğlanqala yaşayış yerində aparılan qazıntılar buradakı müdafiə tikintilərinin e.ə. IX əsrdən qədimə getmədiyini göstərir.[41] Oğlanqalanın mərkəzindəki, sahəsi 70x100 m olan meydançada aşkar edilmiş daş sütun qalıqları vaxtilə burada saray və məbəd tipli möhtəşəm binaların olduğunu göstərmişdir. Meydança bəzi yerlərdə divarlarla əhatə olunmuşdur.[42]   39°35′41″ şm. e. 45°03′28″ ş. u.
25 Çobandaşı yaşayış yeri və nekropolu Dağ Kəsəmən , Ağstafa rayonu Ağstafa rayonunun Dağ Kəsəmən kəndində yerləşən Son Tunc - Erkən Dəmir dövrlərinə aid olan yaşayış yeridir.[43] 41°05′56″ şm. e. 45°23′39″ ş. u.
26 Böyük qalaça Söyüdlü, Gədəbəy rayonu Gədəbəy rayonunun Söyüdlü kəndində yerləşən Son Tunc - Erkən Dəmir dövrlərinə aid olan yaşayış yeri[44] və müdafiə qalasıdır. Nəhəng daşlardan hörülmüş uca bir qala-dağdır. Mütəxəssislərin fikrincə, ilk dəmir dövründə tikilən bu qala müdafiə məqsədi daşıyırmış.[45] 1947-ci ildə burada müəyyən qazıntı, axtarış işləri aparılıb.[46] 40°32′51″ şm. e. 45°54′04″ ş. u.
27 Niftalı kurqanları Xubyarlı, Cəbrayıl rayonu Cəbrayıl rayonunun Xubyarlı kəndində yerləşən Tunc dövrü abidələridir.[47]
28 Qızılburun yaşayış yeri Təzəkənd, Babək rayonu Qızılburun yaşayış yeri Naxçıvan şəhərindən 18 km cənubda, Araz çayının sol sahilində, Qızılburun adlanan ərazidə yerləşir. Yaşayış yerinin

salamat qalan hissəsinin sahəsi 2 ha-dır.[39] Burada, 1969-cu ildə iki sahədə arxeoloji qazıntı işləri aparılmışdır. Birinci sahədəki kəşfiyyat xarakterli qazıntı işlərinin sahəsi 3 x 3,5 m olmuşdur. Buradan boz və çəhrayı rəngli keramika, monoxrom boyalı qab parçaları, qurama oraq dişləri aşkar edilmişdir. İkinci qazıntı sahəsində (10 x 10 m) 3 metr qalınlığında olan mədəni təbəqənin daha yaxşı qaldığı müəyyən edilmişdir. Qazıntılar zamanı, 1,6 m dərinlikdən Orta Tunc dövrünə aid dördkünc və oval formalı bina qalıqları aşkar edilmişdir.[39] Araşdırma zamanı binalardan boz və çəhrayı rəngli sadə keramika, monoxrom boyalı qab parçaları, obsidian plastinkalar, oraq dişləri, dən daşları, ox ucluqları, sümük bizlər aşkar olunmuşdur.[39] Yaşayış yerinin yanında Qızılburun nekropolu yerləşir.Nekropol 1895-ci ildə daş qutu tipli qəbirlərin təsadüf nəticəsində dağılması ilə qeydə alınmışdır.[48] N.V.Fyodorovun və İ.İ.Мeşaninovun apardığı qazıntılar nəticəində nekropolda Orta Tunc dövrünə bir neçə qəbir abidəsi öyrənilmişdir.[48]

29 Çalxanqala qalası; Çalxanqala kurqanları Çalxanqala, Babək rayonu Babək rayonuun Çalxanqala kəndi ərazisində yerləşən tunc dövrünə aid abidələr kompleksidir. Qala şimal-cənub istiqamətində axan Cəhriçay çayının qərbində, dəniz səviyyəsindən 1840 metr yüksəklikdə yerləşmişdir. Çalxanqalaya Cəhri çayı vadisindən şərqdən və şimaldan qalxmaq mümkündür. Vayxır qalasında olduğu kimi, burada da arxeoloji materiallara rast gəlinməmişdir.[49] Ehtimal ki, qaladan daimi yaşayış yeri kimi deyil, təhlükə yarandıqda müdafiə məqsədilə istifadə edilmişdir.[49] Çalxanqala üzəri yastı olan sıldırım qayalığın cənub tərəfində tikilmiş, yalnız bir divardan ibarətdir. Yaşayış yerinin bu hissəsi təbii cəhətdən müdafiə olunmadığından, müdafiə divarına ehtiyac duyulmuşdur. Şərq-qərb istiqamətində olan bu divarın uzunluğu, təqribən 350- 360 metrdir. Divarın qərb ucu yüksək bir qayalıqla, şərq ucu isə sıldırım qayalıqla birləşir. Qala divarı düz biçimdə deyil, yerin relyefinə uyğun olaraq inşa edilmiş, içəridən və çöldən çıxıntılarla möhkəmləndirilmişdir. Divarın qalınlığı 2,3-2,7, hündürlüyü isə 2,5-2,7 metr arasındadır. İlk dövrlərdə divarın daha hündür olduğu güman edilir. Çalxanqala müdafiə divarının ən mühüm xüsusiyyəti, divarların müəyyən məsafədə xaricə və içəriyə doğru çıxıntılı biçimdə inşa edilməsidir. Qalanın biri cənub-qərbdə, digəri isə cənub-şərqdə olan iki qapısı vardır. Cənub-qərbdəki qapının eni 2,4-2,5, hündürlüyü isə 3,1 metrdir. Qapının üzəri bütöv bir sal daşla qapalı olmuşdur.[49] Çalxanqala kurqanları Naxçıvan şəhərindən 30 km şimal-qərbdə, Kəngərli rayonunun Çalxanqala kəndi yaxınlığında yerləşir. Bu kurqanlar üçün tək

dəfnlər xarakterikdir. Nekropolda olan kurqanların üçü tikinti işləri aparılarkən dağıdılmışdır. Dağılmış kurqanlar V.H.Əliyev tərəfindən tədqiq olunmuşdur. Kurqanlar güclü dağıntıya məruz qaldığından, qəbir kamerasının formasını müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Kurqanların birindən (kurqan № 1) boz və monoxrom boyalı qablar, yarpaqşəkilli tunc nizə ucu, ikincidən (kurqan № 2) boz rəngli, monoxrom boyalı qablar, tunc xəncərlər, boru dəstəkli nizə ucluğu, tunc sancaqlar, muncuqlar və lentşəkilli tunc əşyanın parçası aşkar edilmişdir.[50]

30 Xaçbulaq kurqanları Xaçbulaq yaylası, Daşkəsən rayonu Daşkəsən rayonunun Xaçbulaq yaylağı ərazisində yerləşən Orta Tunc dövrünə aid kurqanlardır. Xaçbulaqdakı 1 №-li kurqan Qoşqarçayın sol sahilində, Zağalı kəndinin müasir qəbirstanlığından şərqdə yerləşir. Dairəvi formalı kurqanın hündürlüyü 0,75, diametri şimal- cənub istiqamətində 11,5, şərq-qərb istiqamətində isə 10 metr olmuşdur. Kurqanın əsas qəbiri İlk Tunc dövrünə aid edilmişdir. Buradan yarımşar formalı qulpu olan küpə, sümükdən hazırlanmış muncuqlar tapılmışdır. Kurqanın torpaq örtüyündə, 1,45 və 1,7 metr dərinlikdə aşkar olunan iki qəbir Orta Tunc dövrünə aiddir. Torpaqda qazılmış qəbirin forması müəyyən edilməmişdir. Birinci qəbirdəki skelet tamamildə çürümüşdür. O, şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru, bükülü vəziyyətdə dəfn edilmişdir. Skeletin ayaq tərəfinin yaxınlığında iribuynuzlu heyvan sümüklərinə, ağac kömürünə rast gəlinmişdir. Kəllənin ətrafından qara, qəhvəyi, çəhrayı rəngli cızma naxışlı gil qablar, daş toppuz, borudəstəkli nizə ucluğu, obsidian və çaxmaqdaşından ox ucluqları, tunc xəncər aşkar olunmuşdur. 1959-cu ildə, Xaçbulaq yaylağında, «Hamamdüzü» adlanan yerdə üç kurqan tədqiq edilmişdir ki, onların da ikisi Orta Tunc dövrünə aiddir. Həmin kurqanlardan birincisi dairəvi olub, diametri 8,6, hündürlüyü 0,6 m-dir. Qəbir kamerası kurqanın cənub tərəfində aşkar edilmişdir. Qəbirin üzərini örtən daş kurqan götürülərkən, obsidian parçalarına və kömür qalıqlarına rast gəlinmişdir.[51] Kurqanın ikinci əsas qəbrindən uzunluğu 33 sm olan dördtilli süngü tipli nizə ucu tapılmışdır. Arxeoloq H.P.Kəsəmənli həmin nizə ucunu Zaqafqaziya və Ön Asiyadan tapılmış analoji nizə ucları ilə müqayisə edərək, e.ə. III minilliyin

sonlarına aid etmişdir.[51]

  
31 Xarabagilan Aza, Ordubad rayonu Ordubad rayonunun Aza kəndində yerləşən Son Tunc - Erkən Dəmir dövrlərinə aid olan abidələr kompleksidir. Sahəsi 100 hektardan çox olan Xarabagilan 1926-1929-cu illərdə və 1976-cı ildən tədqiq olunur. Abidənin qərb tərəfində eradan əvvəl II-I minilliklərə aid yaşayış məskəni və nekropol aşkar edilib.[52] Narınqalanın sahəsi 10 hektardan çoxdur və vaxtilə məhəllələrlə birlikdə qala divarları ilə əhatə olunmuşdu. Eyni zamanda qala divarları dördkünc və dairəvi bürclərlə möhkəmləndirilmişdi. Daş, çiy və bişmiş kərpicdən yaşayış evləri, karvansaralar, türbələr, məscid, habelə sənətkarlıq ocaqları və digər tikinti qalıqları aşkar edilmiş, xeyli maddi-mədəniyyət nümunəsi tapılmışdır. Tapıntılar zamanı XII-XIV əsrlərə aid gil qab və memarlıq fraqmentləri üzərində kufi, nəsx xətləri ilə yazılara rast gəlinib.[52] Xarabagilan abidəsini tədqiq edən alimlər burada şəhər mədəniyyətinin antik dövrdə – e.ə. V-IV əsrlərdə yarandığını, orta əsrlərdən isə bu şəhərin Azərbaycanın mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərindən biri olduğunu bildirirlər. Tədqiqatlar nəticəsində aydınlaşıb ki, Kiran şəhərinin dağıdılması monqol istilaları zamanı baş verib.[52] AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Ordubad ərazisində fəaliyyət göstərən Xarabagilan arxeoloji ekspedisiyasının tədqiqatları nəticəsində abidə ərazisindəki kurqanlardan Urmiya yaxınlığında yerləşən Göytəpə abidəsinin K təbəqəsi keramikasına uyğun gil qablar aşkar edilib. Tədqiqatçı Bəhlul İbrahimlinin fikrincə, daha çox Naxçıvanda və Urmiya ətrafı abidələrdə yayılmış bu tip keramika, hər iki bölgənin orta tunc dövründə vahid arxeoloji mədəniyyət arealında olduğunu sübut edir.[53] Xarabagilan ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı şəhərin qala divarının cənub – şərqində, divarın xarici tərəfində II – III əsrlərə aid edilən bir qəbirdən qədim arami yazısı ilə yazılmış mətn aşkarlanmışdır.[54]   

 

38°56′19″ şm. e. 45°50′54″ ş. u.
32 Kiş yaşayış yeri; Kiş məbədi Kiş, Şəki rayonu Şəki rayonunun Kiş kəndində yerləşən antik-orta əsrlər dövrlərinə aid olan abidələr kompleksidir. "Alban ölkəsinin tarixi"nə görə İsanın din qardaşı müqəddəs Yakov tərəfindən xristianlığı təbliğ etmək üçün Albaniyaya göndərilmiş Müqəddəs Yelisey əvvəlcə bir müddət ÇolaUti vilayətində missionerlik etmiş, sonra isə "Giş" adlı kəndə gedərək orada kilsə tikmişdir[55]. Müasir xristian ilahiyyətçiləri bu hadisənin 60-cı ildən az sonraya təsadüf etdiyinə inanmaqdadırlar[56]. Kiş kilsəsi günbəzlə örtülmüş zal formalı kilsələr qrupuna aid olmaqla, şərq tərəfdən yarımdairəvi apsida ilə tamamlanır. Kilsənin planlaşdırma həlli erkən orta əsrlər Qafqaz Albaniyası memarlığı üçün xarakterik xüsusiyyətlərə malikdir. Bir qədər uzun ibadət zalı bir cüt pilyastrla iki hissəyə bölünür. Şərq tərəfdən zala altar apsidası birləşir. Arxeoloji qazıntılar zamanı məbədin şimal-şərq divarlarının yarımqövs çıxıntısının altında torpaq qəbir aşkar olunmuşdur. Qəbrin örtüyü 3 qatdan ibarət olub, I qat gil, kömür, kül və torpaq, II qat gil, III qat isə eynilə I qata oxşar qarışıqdan ibarət idi. Gilli torpaqda oval şəkilli 90 x 60 sm ölçüsündə olan torpaq qəbir şərq – qərb istiqamətində idi. Qəbir məbədin şərq divarının təməlinin içərisinə daxil olmuşdur ki, buranın da döşəməsi hamarlanmış və küncləri basılmışdır, küllü döşəmənin üzərində iki kiçik öküz başı dəfn olunmuşdur. Onlar qırmızı dulus bardağın iri qırıqları üzərinə qoyulmuş vəziyyətdə idilər və onların üzləri şərqə istiqamətləndirilmişdir. Kəllələrin üzərində və ətrafında müxtəlif tipli dulus qabların qırıqları, buynuz qırığı, yumru daş, heyvanların digər sümükləri arasında isə sümük ox aşkar olunmuşdur. Qəbrin dulus avadanlığı iri qabların hissələrindən ibarətdir ki, onlar da Kür-Araz mədəniyyətinə aiddirlər.[57] Məməşəkilli əltutanlar, bardağın yumurtaya bənzər gövdəsi, daraqşəkilli bəzək və s. son eneolit dulusçuluğuna xas olan cəhətlərdir. Dulus məmulatı yerli xarakterlidir. 2 öküz başlı torpaq qəbir sözsüz ki, ayin xarakterlidir.[58]     41°15′00″ şm. e. 47°11′30″ ş. u.
32 Qədim Qəbələ şəhəri, Səlbir qala Çuxur Qəbələ, Qəbələ rayonu Qəbələ rayonunun Çuxur Qəbələ kəndində yerləşən antik-orta əsrlər dövrlərinə aid olan abidələr kompleksidir. 1959-cu ildə çəkilən topoqrafik plana görə, şəhərin xarabalığı 25 hektardır.[59] Vaxtilə süni çəkilmiş bir müdafiə xarakterli xəndək şəhər xarabalığını iki hissəyə ayırır. Yerli əhali xəndəkdən Şimal tərəfdəki hissəni "Səlbir", xəndəkdən Cənub tərəfdəki hissəni isə "Qala" adlandırır. Hər iki hissə bəzən "Səlbir", "Govur-qala", bəzən də şəhərin təkcə "Qala" hissəsi "Govur-qala" adlandırılır.[60] 1959-cu ildən Qəbələ şəhər xarabalığından 3–4 km Şərqdə, yerli əhali tərəfindən Güllü qoruq və ya Çaqqallı talası adlandırılan yerdə qədim Qəbələnin məbəd yeri və bazar meydanının yerləşdiyi güman edilən üçüncü bir sahəsi, daha sonralar Kamaltəpə və Bayır şəhər hissələri aşkar edilmişdir.[61] Ümumiyyətlə Qəbələ şəhər xarabalığı öz tarixi coğrafiyasına görə hələlik Səlbir, Güllü qoruq (Çaqqallı talası), Kamaltəpə və Bayır şəhər adlı arxeoloji abidələr kompleksindən ibarətdir.[62]    40°53′23″ şm. e. 47°42′56″ ş. u.
33 Qədim Şamaxı şəhəri Şamaxı rayonu Şamaxı Şirvanın mərkəzi hissəsində, dəniz səviyyəsindən təqribən 749 metr hündürlükdə, əlverişli coğrafi bir mövqedə yerləşir. Şamaxının cənubunda Zoğalavay, şərqində isə Pirsaat çayları axır. Şəhəri şimaldan Binaslı, Quşhan, şimal-qərbdə Pirdirəki və Gülüstan qalası, qərbdən isə Meysəri dağları əhatə edir.[63] Şamaxının adı ilk dəfə antik mənbələrdə – yunan coğrafiyaşünası Klavdi Ptolemeyin “Coğrafiya” əsərində Albaniya ölkəsinin 29 şəhəri sırasında “Mamaxiya” “Camaxeya” və ya “Kemaxeya” formasında çəkilir. Sonralar mənbələrdə şəhər “Kemaxiya”, “Əşşamaxiyyə”, ərəblər adını dəyişdirdiyi zaman qısa müddət “Yezidiyyə” və sonra yenidən bu günə kimi “Şemaxi”“Şamaxı” adlandırılmışdır.[63] Şamaxı ətrafında arxeoloji qazıntılar aparılarkən monqol hücumu zamanı dağıdılan böyük ictimai bina aşkar edilmişdir. XIII əsrə aid təbəqələrdən aydın görünən yanğın izləri monqol qoşunlarının Şamaxını dağıtmasına dair mənbələrin verdiyi məlumatı təsdiqləyir.[64]
34 Qədim qəbiristanlıq, məbəd və yaşayış yeri Nüydü, Ağsu rayonu Ağsu rayonunun Nüydü kəndinin Cənub-Qərbində Nüydü düzündə aşkar edilmiş e.ə. III-I əsrlərə aid arxeoloji abidələr kompleksidir. Ümumilikdə kopleksin ərazisi 10-12 hektardır.[65] 1961-1965-ci illərdə həyata keçirilmiş arxeoloji tədqiqatlar zamanı yaşayış yerindən çoxlu əmək aləti (dən daşları, kirkirələr, dəmir çin, təsərrüfat küpləri), habelə çay daşından ev bünövrəsi, müxtəlif məişət avadanlığı, nekropoldan isə saxsı qablar, bəzək şeyləri, müxtəlif silahlar (dəmir nizə, tuvc dəbilqə), ostoloji qalıqlar və sair artefaktlar aşkar edilmişdir. 197219731975-ci illərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı isə (mədəni təbəqənin qalınlıqı təqribən 1.5 m) bina qalıqları, təsərrüfat quyusu, küplər, dəndaşı, daş toxa, çaxmaqdaşı və dəvəközüdəv alət qırıqları tapılmışdır. Bir neçə küp qəbir istisna olmaqla, nekropol əsasən torpaq qəbirlərdən (təqribən 50 qəbir tədqiq edilmişdir) ibarətdir. Buradan çoxlu keramika, dəmir nizə, çapacaq, oraq, bıçaq, tunc bilərzik, üzük, sırğa, sancaq, şüşə muncuqlar və sair bəzək əşyaları aşkar edilmişdir. Üzəri bəzədilmiş müxtəlif çeşidli qırmızı və qara rəngli zərif saxsı məmulatı dulus küpəsində bişirilmişdir. Qazıntılar nətiçəsində gümüş pul dəfinəsi - Nüydü dəfinəsi və ayrı-ayrı sikkə nümunələri də aşkar edilmişdir.[66]    40°41′39″ şm. e. 48°24′01″ ş. u.
35 Çanaxır təpələri Canaxır, Xaçmaz rayonu Xaçmaz rayonunun Canaxır kəndi yaxınlığında, Ağçayın sahilində yerləşən antik-erkən orta əsrlər dövrlərinə aid arxeoloji abidədir. Təsərrüfat işləri ilə bağlı olaraq mühəndis qurğularının inşası və şum zamanı islamdan qabaqkı sivilizasiyanın tapılmış nümunələri bu ərazidə qalın torpaq laylarının altında böyük tarixi məlumatların yatdığından, əldə edilmiş tunc, dəmir və saxsıdan düzəldilmiş əmək alətləri, silahlar və bəzək əşyaları isə burada tarixin müxtəlif dövrlərində sənətkarlığın bir çox sahələrinin yüksək inkişafından xəbər verir. 1970-ci illərin sonunda Kurqanın ətəyində suvarma üçün kanal çəkilən zaman arxın divarının uçulmasına fikir verən yerli məktəblilər burada qadın skletinin qalıqlarını tapmışdılar. Onun üzərində sırğalar, qollarında nazik ölçülü qolbağılar, digər tunc asma bəzəklər aşkar etmişdilər. Bundan başqa buradan tuncdan dairəvi formalı, üstü şarvari formalı müxtəlif ölçülü bəzək əşyaları, at əsləhəsinin qalıqları və pərçimlər də tapılmışdır.[67] 41°25′ şm. e. 48°49′ ş. u.
36 Babatəpə yaşayış yeri Yurdçu, Kəngərli rayonu Kəngərli rayonunun Yurdçu kəndi yaxınlığında yerləşən arxeoloji abidələr kompleksidir.[68] Abidənin sahəsi 2 hektardır. Yaşayış yeri 1983 – cü ildə qeydə alınmışdır. Yerüstü tapıntılar gil qab sınıqlarından və daş alətlərdən ibarət olub iki dövrə bölünür. Birinci dövrə ilk Dəmir dövrünə xas olan gil məmulatı və əmək alətləri daxildir. Axtarışlar zamanı tapılmış yerüstü materiallar dən daşı, çəhrayı və boz rəngli gil qab qırıqlarından ibarətdir. Yurdçu yaşayış yerinin e.ə. X – VIII əsrlərə aid olması ehtimal edilir.[68] 39°24′24″ şm. e. 45°09′06″ ş. u.
37 Qədim Gəncə Gəncə Gəncə şəhərindən 6–7 km şimal-şərqdə yerləşən arxeoloji abidələr kopleksi, XVII əsrə qədər Gəncə şəhərinin yerləşdiyi qədim şəhər yeridir. 1935-1937-ci illərdə Kirovabad Diyarşünaslıq Muzeyinin (indiki Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi) fondunu zəngişlədirmək üçün muzeyin direktoru E.R.Xadarin Gəncə yerüstü memarlıq abidələrinin yerləşdiyi sahənin sağ sahildəki istehkamdan şimalda qismən qazıntılar aparıb.[69] Nəticədə orta əsrlərə aid olan keramika, şüşə, saxsı, sümük və digər əl əməyi alətləri tapılmış və sərgi yaradılaraq nümayiş etdirilmişdir.[70] Daha sonra müntəzəm qazıntılar nəticəsində çox sayda belə əşyalar tapıldı. Onların bir çoxunun üzərində ornamentlərlə əhalinin dini ritualları, məişəti və məşğuliyyət səhnələri əks olunmuşdur.[70] 1938-1940-cı illərdə İshaq Cəfərzadə "Qədim Gəncənin tarixi-qazıntıları" oçerkində şəhərin arxeoloji qazıntılarının nəticələrini qeyd etmişdir.[70] 1981-1982-ci illərdə Qədim Gəncə ərazisində arxeoloq Cabbar Xəlilovun araşdırmaları nəticəsində IX-XVII əsrlərə aid olan mədəni təbəqə və eləcə də bir çox qiymətli sənət nümunələri aşkar edilmişdir. Onların arasında Çində hazırlanmış heroqlifli saxsı qab aşkar edilmişdir.[71]   40°42′55″ şm. e. 46°25′17″ ş. u.
38 Qədim Beyləqan Beyləqan Beyləqan şəhərindən 15 km şimal-qərbdə yerləşən arxeoloji abidələr kopleksi, V-XIII əsrlərdə Paytakaran şəhərinin yerləşdiyi qədim şəhər yeridir. Mil düzündə yerləşən qədim Örnəqala yaşayış yerinin tədqiqinə hələ 1933-cü ildə AMEA-nın elmi əməkdaşları İ. İ. Meşşaninovun rəhbərliyi altında başlamışlar. İkinci dəfə Örənqalada arxeoloji qazıntı işləri Ə. Ələkbərovun rəhbərliyi altında 1936-cı ildə aparılmışdır. Qazıntıların nəticəsi olaraq şəhərin təxmini planını cızmaq və bəzi yerlərdə mədəni təbəqələrin xarakteristikasını vermək mümkün olmuşdu. Ə. Ələkbərov qazıntı sahəsində feodallara və varlı şəhərlilərə aid ev qalıqlarını tədqiq etmişdi. Alim bunlardan başqa aşkar edilən kiçik həcmli evlərin isə sənətkarlara məxsus olması mülahizəsini irəli sürmüşdür. Ə.Ələkbərovun Örənqala şəhər yerində apardığı arxeoloji qazıntılar nəticəsində məlum olmuşdur ki, qazıntı sahəsinin müxtəlif təbəqələrindən əldə edilən maddi mədəniyyət qalıqlarının əsas hissəsi keramika nümunələrindən ibarətdir. Örənqalada üçüncü arxeoloji qazıntı İ.M.Cəfərzadənin rəhbərliyi ilə 1951-ci ilin yanvar ayında AMEA-nın Tarix İnstitutunun təşkil etdiyi ekspedisiya aparmışdır. Bu qazıntılar zamanı, Kiçik şəhərin şimal-qərb xəndəyi Böyük şəhərin şimal-şərq divarını üzdə deyil, dərindən kəsdiyi müəyyənləşdirilmiş və həmin divarın ilk dəfə saman qarışıq çiy kərpicdən, sonra isə möhrədən tikildiyi aydınlaşdırılmışdır. 1953-1957-ci il qazıntıları SSR EA-nın Arxeologiya İnstitutunun Leninqrad bölməsi ilə Azərbaycan SSR EA Tarix İnstitutunun 1953-cü ildə təşkil olunmuş birgə ekspedisiyası tərəfindən aparılmışdır. A.A.İessenin rəhbərlik etdiyi bu ekspedisiya Örənqalada üç yerdə qazıntı aparmışdır.    40°42′55″ şm. e. 46°25′17″ ş. u.
39 Qədim Bərdə Bərdə Bərdə şəhəri ərazisində yerləşən arxeoloji abidələr kopleksi, Partav şəhərinin yerləşdiyi qədim şəhər yeridir. Şəhər yeri qala divarları ilə əhatə olunmuşdur. Xalq arasında Nüşabə qalası adı ilə tanınan Bərdə qalası bəzi mənbələrə görə məşhur memar Əcəmi məktəbinin yetirməsi naxçıvanlı Əhməd ibn Əyyub əl Hafiz tərəfindən 1322-ci ildə tikilib. Silindir şəkilli qalanın radiusu 60 metr, hündürlüyü 13 metr, divar hörgüsünün eni isə 80 santimetrdir. Bərdə qalası haqqında bir çox səyyahların əsərlərində məlumatlar var. Məlumdur ki, qala monqolların Azərbaycana yürüşləri zamanı dağıdılıb və sonradan bərpa olunub. XIII əsr səyyahı Həmdullah Qəzvini "Nüzhət əl Qülub" əsərində qalanın eramızdan əvvəl Makedoniyalı İskəndər tərəfindən tikdirildiyini yazıb.[72] O, həmçinin qeyd edib ki, qala Sasani hökmdarı Firuzun dövründə abadlaşdırılıb. Nizami Gəncəvi"İskəndərnamə"də Bərdə qalasının təsvirini verib.   
40 Qədim Şəmkir Şəmkir Şəmkir şəhəri ərazisində yerləşən arxeoloji abidələr kopleksi, qədim şəhər yeridir. Orta əsr Şəmkir şəhərinin xarabalıqları Şəmkirçayın sol sahilində, Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun Muxtariyyə kəndinin şimalında yerləşir. Abidənin təsviri onun orta əsr düzən şəhərlər üçün səciyyəvi olan bütün əlamətlərə malik olduğunu göstərir. Şəhər yerinin 2007-ci ildə çəkilmiş topoplanı şəhərin dördbucaqlıya yaxın plan quruluşunu müəyyənləşdirməyə imkan vermişdir. Orta əsr Şəmkir şəhər yerinin öyrənilmə tarixi XIX əsrin ilk rübündən başlansa da burada geniş arxeoloji qazıntılar yalnız XX əsrin ilk onilliyinə aiddir.[73] 2006-2013-cu illərdə şəhər yerində altı sahədə arxeoloji qazıntılar aparılıb.[73] Arxeoloji qazıntılar nəticəsində xeyli tikinti qalıqları, o cümlədən istehkam tikililərinin, mülki tikililərin qalıqları, şəhər abadlığı ilə bağlı mühəndis qurğuları üzə çıxarılmışdır.[73]  
41 Şabran Şabran Şabran şəhəri ərazisində yerləşən arxeoloji abidələr kopleksi, qədim şəhər yeridir. Şəhərin xarabalıqları Şabran rayonunun Şahnəzərli kəndinin yaxınlığındadır. Burada şumlama zamanı gil və saxsı qab qırıqları, Sasanilər dövrünə aid kərpiclər, təknə qəbirlər və erkən orta əsrlər şəhərinə məxsus digər maddi mədəniyyət əşyaları üzə çıxarılmışdır. S. T. Yeremyanın fikrincə, Şabran şəhəri erkən orta əsrlərdə Şərvan vilayətinin mərkəzi və Massaget Arşakilərinin siyasi mərkəzi olmuşdur.[74] Ərəb müəllifləri Şabranı Sasani hökmdarı I Xosrov Ənuşirəvanın (531-579) saldırdığını qeyd edirlər.[75] XVIII əsrin sonlarında Şəbəran ərazisində olmuş Biberşteyn yazır: "Vaxtilə mühüm şəhər olub, indi isə yalnız xarabalıqları qalmış Şəbəran şəhəri düzənlikdə onun adını daşıyan çayın sol sahilində yerləşmişdir". [76]   41°17′44″ şm. e. 48°52′53″ ş. u.
42 Əlincə qalası Xanəgah, Culfa rayonu Culfa rayonunun Xanəgah kəndi ərazisində yerləşən VII-XII əsrlərə aid qaladır. Şəmsəddin Eldənizin hakimiyyət illərindən başlayaraq Atabəylər dövlətinin baş xəzinəsi Əlincə qalasında saxlanmış, Əlincədəki saraylar və yardımçı binaların bir çoxu Azərbaycan Atabəylərinin sifarişi ilə ucaldılmışdır. Dağın ən uca yerində Əlincənin iç qalası yerləşir. Bu içqalanı yerli əhali "Şahtaxtı" adlandırır. Hakimlərin, o cümlədən Eldəgiz hökmdarlarının sarayları Şahtaxtı terrasında yerləşir.[77] Əlincənin qala divarları və qalanın daxilində olan tikililərdə yüksək tikinti mədəniyyəti görünür, qala tikintisi üçün qeyri–adi sayılan incə işlənmiş daş ayrıntılar gözə dəyir. Məhz bu səbəbdən də mütəxəssislər Əlincə qalasının Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin ən gözəl əsərlərindən biri heasb edirlər.[77] Əlincəqalanın divarları Əlincə dağının ətəklərindən başlayaraq pillələr şəklində yuxarıya doğru ucalır və onun zirvəsini tamamilə əhatə edir. Qalanın qədim bəndi ətraf kəndlərdən gətirilmiş iri daşlardan və bişmiş kərpicdən hörülmüşdür.[77]   39°11′40″ şm. e. 45°41′49″ ş. u.
43 Gilgilçay istehkamları kompleksi Gilgilçayın sahili, Şabran rayonu Şabran rayonu ərazisində, Gilgilçayın hər iki sahilində bir-birindən 220 metr aralı iki divardan ibarət gil-daş sədlərdir. Ərəbdilli mənbələrdə "Sur ət-Tin" ("Gil divar") adlandırılan bu səddin əsasının Sasani hökmdarı Qubad (488-531) zamanında qoyulduğu bildirilir. Gilgilçayın Xəzərə töküldüyü yerdən başlayan səddin divarları Babadağın zirvəsinə doğru 60 kilometrə qədər uzanır. Gilgilçay səddinə daxil olan Çıraqqala Azərbaycanın dağ qalaları içərisində ən oynaq silueti olan abidədir. V əsrdə inşa edilmiş Çıraqqala fəal mövqeyi, möhkəm quruluşu ilə Gilgilçay səddinin baş dayaq məntəqəsi idi.  
44 Muğan Babazanlı yaşayış yeri Çuxanlı, Salyan rayonu Salyan rayonunun Çuxanlı kəndi ərazisində yerləşən, e.ə. I minilliyə aid yaşayış yeridir. Yaşayış məskəni Ələt-Astara magistral yolunun tikintisi zamanı aparılan qazıntılar nəticəsində aşkarlanıb. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun arxeoloji ekspedisiya qrupu qədim yaşayış məskənində araşdırmalar aparıb. İlkin nəticəyə görə, bu ərazidə eramızdan əvvəl III əsrdən bizim eranın III əsrinədək yaşayış olub. Ərazinin keçmişindən təfsilatı ilə xəbər verən bu tapıntının unikallığı ondadır ki, burada yaşayış yeri ilə məzarlıq bir ərazidə yerləşir və eyni dövrə aiddir. Aparılan araşdırmalar zamanı 5 küp qəbir və 5 torpaq qəbir tapılıb. Bunların arasında həm uşaq, həm də böyüklərə aid qəbirlər var. Arxeoloq Arif Məmmədov bildirib ki, arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilən küp qəbirlərdən birinin üzərində şamanizmlə bağlı təsvirlər verilib.[78] 39°38′40″ şm. e. 48°58′31″ ş. u.

İstinadlar

  1. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarına 1 nömrəli əlavə, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, İstifadə tarixi:9 yanvar 2015
  2. М. М. Гусейнов, А. К. Джафаров - Палеолит Азербайджана, Элм, 1986
  3. Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı, 208
  4. М. М. Гусейнов – Древний палеолит Азербайджана, Баку, 1985
  5. 1 2 Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı, 5
  6. Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı, 35
  7. Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı, 31
  8. "Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısı". Naxçıvan Ensiklopediyası. I (Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr). Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi. V.Y. Talıbov. 2005. səh. 596. ISBN 5-8066-1468-9.
  9. Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı, 40
  10. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 53.
  11. Azərbaycan Arxeologiyası (Daş dövrü), altı cilddə, I cild. Bakı: AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Şərq-Qərb. 2008. 406.
  12. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 50–51.
  13. Чалағантәпә / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1987. — Т. X. — С. 302.
  14. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 47.
  15. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 34.
  16. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 152.
  17. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 88.
  18. 1 2 Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 90.
  19. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 70.
  20. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 97.
  21. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 64.
  22. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 65.
  23. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 94.
  24. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 95.
  25. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 144.
  26. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 145.
  27. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 167.
  28. 1 2 Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 168.
  29. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 169.
  30. 1 2 Nəzərli, T. (2008.- 18 iyul.). "Qaxın turizm perspektivləri". Azərbaycan qəzeti. İstifadə tarixi: 23 noyabr 2017.
  31. "SARICA-MİNBƏRƏK DÜZÜNDƏ MUZEY-QORUQ YARADILACAQDIR". azertag.az. AzərTac. 10.09.2006. İstifadə tarixi: 23 noyabr 2017.
  32. "Sarıca Minbərək yaşayış yeri və kurqanlar". gakh.cls.az. Qax rayon Mərkəzi kitabxanası. İstifadə tarixi: 23 noyabr 2017.[ölü keçid]
  33. 1 2 3 4 AMEA, Naxçıvan Abidələri Ensiklopediyası, Bakı, 2008
  34. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 83.
  35. 1 2 Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 148.
  36. Vəfalı, Təbriz (06.05.2011). "Bölgələrdə tarixi abidələrə laqeydlik var". hafta.az. İstifadə tarixi: 24 noyabr 2017.[ölü keçid]
  37. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 198.
  38. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 125.
  39. 1 2 3 4 Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 127.
  40. А. Алекперов – Исследования по археологии и этнографии Азербайджана, Баку, 1960
  41. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 137.
  42. Lauren Ristvet, Hilary Gopnik, Veli Bakhshaliyev, Hannah Lau, Safar Ashurov, and Robert Bryant - On the Edge of Empire: 2008 and 2009 Excavations at Oğlanqala, Azerbaijan, American Journal of Archeology.
  43. "Ağstafa rayonu". azerbaijan.az. İstifadə tarixi: 25 noyabr 2017.[ölü keçid]
  44. Abdullayeva, Fəxriyyə (02-12-2011). "Rayon zəngin mədəni irsi ilə yanaşı, füsunkar təbiəti ilə də turistlər üçün cəlbedici məkandır". medeniyyet.az. İstifadə tarixi: 30 noyabr 2017.
  45. "Gədəbəyin Söyüdlü kəndi əsl möcüzədir". day.az. 3 марта 2014. İstifadə tarixi: 30 noyabr 2017.
  46. Məmmədova, Fazilə (2009.-5 aprel). "Gədəbəy abidələri". Azərbaycan qəzeti: 6. İstifadə tarixi: 30 noyabr 2017.
  47. "XİN: Qarabağdakı muzeylərdə olan kolleksiyalar satışa çıxarılıb". oxu.az. 6 Noy 2015. İstifadə tarixi: 30 noyabr 2017.
  48. 1 2 Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 129.
  49. 1 2 3 Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 186.
  50. Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 138.
  51. 1 2 Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti. 149.
  52. 1 2 3 Həsənov, Səbuhi (12.05.2017). "Xaraba Gilan orta əsrlərin mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzlərindən biri olub". serqqapisi.az. Şərq qapısı qəzeti. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2017.
  53. Əliyeva, Gülnar (5 Avqust 2015). "Xaraba-Gilan Plovdağdan qədim gil qablar tapdı". publika.az. İstifadə tarixi: 1 dekabr 2017.
  54. Xarabagilan arami yazısı məqaləsi, Naxçıvan Ensiklopediyası, AMEA, Bakı, 2002, səh 200
  55. M.Kalankatlı, Albaniya tarixi, səh. 27 (II kitab), 17.
  56. Святой Елисей//иеромонах Алексий (Никоноров). История христианства в Кавказской Албании. Диссертация на соискание ученой степени кандидата богословия.
  57. A.A.Karaxmedova. Qruntovoe poqrebenie Kişskoy cherkvi. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun "Qafqazın Arxeologiya və Etnoqrafiyası" Beynəlxalq elmi konfransının materiaları. B., 2000, səh 90
  58. A.A.Karaxmedova. Qruntovoe poqrebenie Kişskoy cherkvi. AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun "Qafqazın Arxeologiya və Etnoqrafiyası" Beynəlxalq elmi konfransının materiaları. B., 2000, səh 92-94
  59. Гадиров Ф.В. Работы 1975 года на городище Кабала (Сельбире). АЭИА в 1975 г. Баку, 1978.
  60. Казиев С.М. Первые итоги археологических разведок и раскопок в городище Кабала. МКА, VI, 1965
  61. Qazıyev S.M. Qəbələ şəhərinin tarixi-arxeoloji tədqiqi. MKA, V, Bakı, 1964
  62. Qazıyev S.M. Qəbələ mahalının qədim tarixindən. VİKA, Bakı, 1962
  63. 1 2 "Şamaxı şəhərinin tarixi". Şamaxı Ensiklopediyası (shamakhi–encyclopedia.az). İstifadə tarixi: 3 dekabr 2017.
  64. . tarix.gov.az. 2017-12-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 dekabr 2017.
  65. Нүјдү абидәләри / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1983. — Т. VII. — С. 311-312.
  66. Бабаев И. А. Города Кавказской Албании в IV в. до н. э. — III в. н. э.. — Б.: Элм, 1990. — С. 161. — 236 с
  67. Xudiyev, Nizami (2014). XAÇMAZ: GÖRÜŞLƏR, DÜŞÜNCƏLƏR... (PDF). Bakı: Elm və Təhsil. İstifadə tarixi: 3 dekabr 2017.
  68. 1 2 Ə. İ. Novruzlu, V. B. Baxşəliyev – Şərurun arxeoloji abidələri, Bakı, 1993
  69. Ахмедов, Р. Дж. (1988). Гянджа средневековья (археологическое изучение). Б: Элм. səh. 5.
  70. 1 2 3 Ахмедов, Р. Дж. (1988). Гянджа средневековья (археологическое изучение). Б: Элм. səh. 6.
  71. Arazova R. Alpan çayı sahilindən olan görkəmli albanşünas (азерб.) // Azərbaycan Arxeologiyası : журнал. — 2001. — No 3. — S. 1-4.
  72. "Bərdə şəhərinin tarixi". berde-ih.gov.az. Bərdə şəhər icra hakimiyyəti. İstifadə tarixi: 4 dekabr 2017.
  73. 1 2 3 "Orta əsr şəhər yeri". shamkir-archeo.az. İstifadə tarixi: 4 dekabr 2017.[ölü keçid]
  74. Epeмян, C.T. (1966). Шaпoтpeнa Птoлeмeя в cвязи c иccтopиeй cкифcкoгo цapaвa пpикacпийcкoгo пoбepeжья. Tбилиcи. 76–77.
  75. İbn Xordadbeh, s.123
  76. Marschall fon Bieberstein. Tableau des provinces situees sur la cote occidentale de la mer Caspienne entre Jes fleuves Terek et Kour. CПб., 1798, c.ll
  77. 1 2 3 C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 158
  78. Babayev, Mahir (01.05.2016). "Salyanda aşkar edilən Muğan Babazanlı abidələri Azərbaycanın qədim tarixindən xəbər verir". azertag.az. AzərTac. İstifadə tarixi: 5 dekabr 2017.

Ədəbiyyat

  • М. Гусейнов, А. К. Джафаров - Палеолит Азербайджана, Элм, 1986
  • М. Гусейнов – Древний палеолит Азербайджана, Баку, Элм, 1985
  • Azərbaycan arxeologiyası, altı cilddə, I cild, Bakı
  • Baxşəliyev, Vəli (2006). Azərbaycan arxeologiyası, I cild. Bakı: Azərbaycan Мilli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi, Naxçıvan Dövlət Universiteti.
  • А. Алекперов – Исследования по археологии и этнографии Азербайджана, Баку, 1960

Həmçinin bax

Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısı
azərbaycanda, qeydiyyata, alınmış, dünya, əhəmiyyətli, arxeoloji, abidələrin, siyahısı, azərbaycan, respublikası, nazirlər, kabinetinin, avqust, 2001, tarixli, nömrəli, qərarı, ilə, təsdiq, edilmiş, azərbaycanda, qeydiyyata, alınması, göstərilmiş, dünya, əhəmi. Azerbaycanda qeydiyyata alinmis dunya ehemiyyetli arxeoloji abidelerin siyahisi Azerbaycan Respublikasi Nazirler Kabinetinin 2 avqust 2001 ci il tarixli 132 nomreli qerari ile tesdiq edilmis ve Azerbaycanda qeydiyyata alinmasi gosterilmis dunya ehemiyyetli arxeoloji abidelerin siyahisidir 1 Siyahida en qedim abideler Fuzuli ve Xocavend rayonlari erazisinde yerlesen Qurucay medeniyyeti dovrune aid Azix ve Taglar magaralaridir Siyahidaki abidelerden biri UNESCO nun Umumdunya irsi siyahisina siyahisina salinmisdir Siyahida qeyd edilmis abidelerin dordu medeniyyet memarliq ve tarix qoruqlaridir Mundericat 1 Siyahi 2 Istinadlar 3 Edebiyyat 4 Hemcinin baxSiyahi Redakte Abide Unvan Qisa tesvir Sekil Koordinantlari1 Azix magarasi Azix Fuzuli rayonu Kicik Qafqaz daglarinin cenub serq yamacinda yerlesen Qarabagin Qurucay deresinde Qurucay cayinin sol sahilinde caydan 3 km aralida Qurucayin muasir yatagindan 200 250 metr asagida yerlesir Fuzuli erazisinde rayonun Azix ve Salaketin kendleri arasinda deniz seviyyesinden 1400 metr hundurlukde yerlesen magara kompleksidir Azix magarasinin sahesi 800 kv km dir Burada uzunlugu 600 metre qeder uzanan 8 dehliz vardir Dehlizlerin bezilerinin hundurluyu 20 25 metre qederdir Azix magarasi Das dovru insanlarinin yasayis yeri kimi meshurdur Magara 1960 ci ilde Memmedeli Huseynovun rehberliyi ile AMEA nin Paleolit Arxeoloji Ekspedisiyasi terefinden askar olunmusdur Aparilmis tedqiqat isleri zamani on medeni tebeqe askarlanmisdir Magarada Qurucay medeniyyeti Asel medeniyyeti ve Mustye medeniyyeti dovrunde yasayis oldugu mueyyen edilmisdir 2 1968 ci ilin iyununda Memmedeli Huseynovun rehberliyi altinda Paleolit arxeoloji ekspedisiyasi Azix dusergesinin V tebeqesinin IV horizontunda apardigi arxeoloji qazintilar zamani bir nece das memulati ile birlikde ibtidai insana mexsus cene askar olunmusdur 3 Coxtebeqeli Azix paleolit dusergesinin orta Asel medeniyyetine aid tebeqesinden tapilmis ibtidai insana mexsus olan cene uzerinde professor Demir Haciyev uzun muddet elmi tedqiqat isleri aparmisdir 4 39 37 09 sm e 46 59 18 s u 2 Taglar magarasi Boyuk Taglar Xocavend rayonu Xocavend rayonunun Boyuk Taglar kendinin cenubunda Qurucay cayinin sol sahilinde yerlesir Qafqaz ve Yaxin Serq erazisinde Taglar paleolit dusergesi yegane abidedir ki burada emek aletlerinin uzunmuddetli inkisaf tarixini ve yeni yeni emek aletlerinin meydana gelme xususiyyetlerini tedqiq etmek olur 5 1963 1986 ci illerde magarada aparilan arxeoloji qazintilar zamani 8 minden artiq das memulati ve 600 minden cox ovlanmis heyvan sumukleri tapilmisdir 5 Coxtebeqeli Taglar paleolit dusergesinde ilk defe olaraq 1963 cu ilin iyun iyul aylarinda M Huseynovun rehberliyi altinda Paleolit arxeoloji ekspedisiyasi arxeoloji qazinti isleri aparmisdir Taglar dusergesinde ilkin arxeoloji qazintilar zamani dusergenin cokuntulerinde 3 medeni tebeqe qeyde alinmisdir 6 39 37 06 sm e 45 57 17 s u 3 Damcili magarasi Das Salahli Qazax rayonu Qazax rayonunun Das Salahli kendinden Xram cayina qeder uzanan Aveydagin Cenub Serqinde eheng qayaligin altinda yerlesir 1956 1958 ci illerde M M Huseynovun rehberliyi altinda Paleolit arxeoloji ekspedisiyasi Damcili magara dusergesinde arxeoloji qazinti isleri aparmisdir M M Huseynovun rehberliyi altinda Damcili dusergesinde aparilan arxeoloji qazintilar zamani magarada cokuntunun qarisiq olmasi mueyyen edilmis ve ona gore de cokuntunun stratiqrafiyasini teyin etmek mumkun olmamisdir Damcili dusergesinde ayri ayri dovrler uzre olan cokuntu qatlari ve maddi medeniyyet qaliqlari bir birine qarismisdir Damcili magara dusergesinde aparilan arxeoloji qazintilar zamani 7 mine qeder das memulati ve 2 minden cox ovlanmis heyvanlarin sumukleri tapilmisdir Damcili dusergesinden tapilmis das memulati icerisinde mustye ve levallua itiuclulari qasov tipli aletler bicaqlar kesici aletler bizler ve coxlu istehsal tullantilari qeyde alinmisdir Damcili magara dusergesinden askar olunmus das memulatinin hazirlanma texnikasi ve tipologiyasina esasen Mustye Mezolit ust Paleolit ve Neolit dovrlerinde hazirlandiqlarini soylemek mumkun olmusdur 7 41 08 29 sm e 45 15 58 s u 4 Qazma magarasi Tenenem Serur rayonu Serur rayonunun Tenenem kendinden 3 km simal serqde deniz seviyyesinden 1450 m yukseklikde yerlesir Qazma deresinde oldugundan bu cur adlandirilib 8 1983 cu ilin yayinda Paleolit arxeoloji ekspedisiyasinin Naxcivanin Ordubad ve Serur rayonlari erazisinde apardigi kesfiyyat isleri zamani askar olunmusdur Ilkin kesfiyyat qazintisi zamani Qazma magarasinin cokuntulerinde 4 medeni tebeqe qeyde alinmisdir I ve II tebeqelerde aparilan arxeoloji qazintilar zamani Orta esrler Tunc ve Eneolit dovrlerine aid gil qablar III IV tebeqelerden ise das memulati ve ovlanmis heyvan sumukleri tapilmisdir Qazma magara dusergesinden 1983 cu ilde tapilmis das memulatinin texniki ve tipoloji tedqiqi zamani onlarin Mustye medeniyyeti dovrunde hazirlandiqlari mueyyen edilmisdir 9 39 30 46 sm e 45 10 28 s u 5 Qobustan dovlet tarixi bedii qorugu Qobustan Qaradag rayonu Qaradag rayonunun Qobustan qesebesinde Bakidan 56 km aralida yerlesir Qobustan qislaq kimi Azerbaycan maldarlarina coxdan melum olmusdur Lakin oradaki maddi medeniyyet qaliqlari ve qayaustu tesvirleri ilk defe Azerbaycan arxeoloqlarindan prof Ishaq Ceferzade 1939 1940 ci illerde askara cixarmisdir 1941 ci ilde baslanan Boyuk Veten Muharibesi ile elaqedar olaraq axtarislar dayandirilmis ve bir de 1947 ci ilde davam etdirilmisdir I Ceferzade iller boyu apardigi cetin elmi axtarislarin ve tedqiqatlarin neticesi olaraq 750 qaya uzernde doyme qazma ve surtme usulla cekilmis 3500 den artiq insan ve heyvan resmi ve muxtelif isare yazilar petroqlifler qyde almis 20 qayaalti siginacaq askarlamisdir Bunlardan sonra I Ceferzadenin rehberliyi altinda C Rustemovun ve F Muradovanin apardiqlari axtarislar ve arxeoloji qazintilar neticesinde coxlu resmler yasayis meskenleri ve maddi medeniyyet qaliqlari askara cixarilmisdir Boyukdas dagindaki Ana zaga yasayis meskeninde askara cixarilmis uc medeni tebeqeden iki alt tebeqe bilavasite das dovrune aiddir Qobustan abidesi bir de onunla maraqlidir ki burda insan heyati texminen eramizdan evvel onuncu minilliklerden baslayaraq XVIII esre qeder ardi arasi kesilmeden davam etmisdir Qobustanda tapilan maddi medeniyyet qaliqlari kompleksinin tarix ve medeniyyet ucun mustesna ehemiyyetini nezere alan Azerbaycan SSR in Nazriler Soveti 1966 ci il 9 sentyabr tarixli qerari ile Qobustan dovlet tarixi bedii qorugu elan etmisdir Qoruq esasen uc dagin Boyukdas Kicikdas ve Cingirdag yerlesdiyi boyuk bir erazini ehate edir 39 30 46 sm e 45 10 28 s u 6 Elikomektepe Uctepe Celilabad rayonu Celilabad rayonunun Uctepe kendi etrafinda Incecayin sag sahilinde yerlesir Eneolit dovrune aid yasayis yerinin merkezinde 600 kv m sahede qazinti aparilmisdir Medeni tebeqenin qalinligi 5 1 m dir Qazinti zamani alti tikinti qatinin oldugu mueyyen edilmisdir Alt tikinti qatlarindaki divarlar bir sira ciy kerpicden insa edilerek plyastrlarla mohkemlendirilmisdir Yasayis yerinin ust tikinti qatlarindaki binalar dordkunc formali olub bir yaxud iki sira ciy kerpicle insa edilmisdir Teserrufat tikintileri yaxud yardimci binalar evlere birlesik olmus ve xususi kecid vasitesile elaqelendirilmisdir Yasayis yerinin ucuncu tikinti qatinda askar olunan dairevi formali qazma tipli binanin diametri 3 m e yaxin olmusdur Onun divarlari ehengle agardilmis qirmizi oxra ile hendesi ornamentle naxislanmisdir Ornamental motivler bitisik daire nalsekilli naxis paralel xetler ve noqtelerden ibaretdir Bu binanin sitayis meqsedi ile insa edildiyi ehtimal olunur Yasayis yerinin butun tikinti qatlarinda dulus kurelerinin qaliqlarina rastlanmisdir 10 Arxeoloji tedqiqatlar neticesinde Elikomektepesinde iki nov ehlilesmis at sumuyu askarlanmisdir ki bu tapinti neinki Qafqaz hemcinin de butun Avrasiyada atin ehlilesdirilmesi haqqinda en qedim tarix verilmesi baximindan boyuk yenilikdir 11 39 20 13 sm e 48 25 19 s u 7 Calagantepe Efetli Agdam rayonu Agdam rayonunun Efetli kendi erazisinde yerlesen Eneolit dovrune aid yasayis yeridir Calagantepe yasayis yerinde 315 kv m sahede qazinti aparilmisdir Medeni tebeqenin qalinligi 4 3 m dir Qazinti zamani askar olunan binalar dairevi formali olub bir sira ciy kerpicden tikilmisdir Binalardan biri 26 arakesme divarla iki hisseye bolunmusdur Arakesme divarda evin bir hissesini digeri ile elaqelendiren kecid qoyulmusdur Gil dosemede hesir divarin iceri terefinde ise iki defe agardilmis suvaq qaliqlarina rastlanmisdir Agardilmis divarlar qirmizi boya ile naxislanmisdir Bu naxislardan yarimdairevi ve dairevi isareler qalmisdir Ehtimal ki bu binadan ziyaretgah kimi istifade edilmisdir Tedqiqat zamani muxtelif emek aletleri o cumleden sumuk toxa obsidian ve caxmaq dasindan hazirlanmis oraq disleri desici ve cilalayici aletler askar olunmusdur Calagantepenin keramika memulati bitki qarisigi olan gilden hazirlanaraq qirmizi rengde bisirilmis cilalanmisdir Qablarin bir coxu oyma ornamentle naxislanmis tund qirmizi boya ile ortulmusdur Bezi kasalar tund qehveyi rengle bir birinin icerisine cekilmis kvadratlarla naxislanmisdir Qablardan birinin bogazindan govdesine kecen hissesi iceriye dogru cixintilidir Calagantepeden askar olunan usaq qebirlerinin skeletlerinde oxra ve hesir qaliqlarinin oldugu mueyyen edilmisdir Qebirlerden hemcinin das sumuk firuze ve mis muncuqlar sedefden hazirlanmis bezekler askar olunmusdur 12 Yasayis yerinden askarlanmis bugda qaliqlarinin radiokarbon analizinden sonra Calgantepe abidesinin e e V miniliiyin birinciyarisina aid olmasi mueyyen edilmisdir 1983 cu ilde Agdam seherinde acilmis Corek muzeyinin en qedim eksponatlari Calagantepeden askarlanmis bugda qaliqlari olmusdur 13 40 01 29 sm e 47 06 43 s u 8 Leylatepe Quzanli Agdam rayonu Agdam rayonunun Quzanli qesebesi erazisinde yerlesen Eneolit dovrune aid yasayis yeridir Abidenin yerustu materiallar iki qrupa bolunur Birinci qrup qum qarisigi olan gilden elde olduqca kobud hazirlanmisdir Bezilerinin uzerinde daraqvari aletin izleri saxlanmis bezilerinin ise agzinin kenari certmelerle naxislanmisdir Ikinci qrup keramika bitki qarisigi olan gilden hazirlanaraq qirmizi rengde bisirilmis bezen yasila calan anqobla ortulerek qara rengle naxislanmisdir Yasila calan keramika Ubeyd keramikasi ile benzerlik teskil edir Qazinti zamani askar olunan dordkunc formali binalar arakesmelerle bir nece yere bolunmusdur Bu binanin qaliqlari uzerinde diametri 1 m e catan dairevi formali dulus kurelerinin qaliqlarinin oldugu mueyyen edilmisdir Kupe tipli qablarin bir qismi dulus carxinda hazirlanmisdir Leylatepenin keramika memulati tekmil formasina ve keyfiyyetine gore Kultepe ve Somutepe materiallarindan tamamile ferqlenir ve ola bilsin ki Eneolit medeniyyeti ile Kur Araz medeniyyeti arasinda araliq bir merhelenin oldugunu gosterir 14 40 09 31 sm e 47 09 39 s u 9 Toyretepe Asagi Goyceli Agstafa rayonu Agstafa rayonunun Asagi Goyceli kendi erazisinde Somutepe yasayis yerinden 2 km simal serqde yerlesen Neolit Tunc dovrlerine aid yasayis yeridir Yasayis yerinde 1961 1962 1964 ve 1965 ci illerde 100 kv m sahede qazinti aparilmisdir Qazinti zamani bes tikinti qati askar olunmusdur Toyretepenin en alt tebeqesi olan besinci tikinti qatinda dairevi formali yarimqazma tipli binanin qaliqlari hemcinin dairevi formali bir sira kerpicden tikilmis bina qaliqlarina rastlanmisdir Toyretepenin diger tikinti qatlarinda askar olunan bina qaliqlari da dairevi formalidir Evlerin icerisinde dosemeye basdirilmis teserrufat kuplerine de rastlanmisdir Toyretepenin ikinci ve birinci tikinti qatlarinda hem de dordkunc bina qaliqlari askar olunmusdur Ikinci tikinti qatinda olan dairevi ve dordkunc formali binalarin bezileri 4 li bina iki sira ciy kerpicden tikilmisdir Toyretepeden dasdan ve sumukden hazirlanmis emek aletleri o cumleden den daslari oraq disleri sumuk toxalar sumukden ve caxmaqdasindan hazirlanmis yarimfabrikatlar dasdan insan fiquru elde edilmisdir 15 41 06 59 sm e 45 28 56 s u 10 Misarcay yasayis yeri Celilabad seheri Celilabad seherinden 1 5 km simal serqde eyni adli cayin sahilinde Eneolit Erken Demir dovrlerine aid yasayis yeridir Misarcayin alt tebeqesi Kur Araz medeniyyetine onun uzerinde yerlesen tebeqesi ise Orta Tunc dovrune aid material vermisdir Kur Araz tebeqesinden ferqli olaraq 4 5 m Orta Tunc dovru tebeqesinin olduqca az yigilmasi bu dovrde yasayis yerinde heyatin yarimkoceri maldarliga esaslandigini gostermekdedir Yasayis yerinin bu tebeqesinden das ve sumuk emek aletleri keramika memulati askar olunmusdur Keramika memulati morfoloji ve texnoloji xususiyyetlerine gore iki qrupa bolunur Birinci qrupa qehveyi rengli tund lekeli kifayet qeder qaba hazirlanmis metbex qablari daxildir Onlarin gilinin terkibine qum cinqil ve gil ovugu qatilmisdir Bu qrupdaki qablar icerisinde genisagizli silindr bogazli cut qulplu kupeler ferqlenirler Onlarin uzeri sigallanaraq yungulce cilalanmisdir Govdesinin yuxari hissesi ve ciyni cizma usulu ile hendesi motivde naxislanmisdir Bogazinin altinda yolkasekilli ornament ondan altda ise strixlenmis ucbucaqlar yerlesdirilmisdir Ikinci qrupa boz ve qara rengli nazik divarli keramika daxildir Onlarin giline narin qum qatilmis yaxsi sigallanmis ve parildayanadek cilalanmisdir Bu qrupa daxil olan qablar arasinda ince cizma bezemeli konnelyur ornamentli kupeler diqqetelayiqdir Bu qrupdaki keramikanin naxislanmasinda cizma xetler ve noqtelerin kominasiyasindan genis istifade edilimsdir 16 11 Babadervis Demirciler Qazax rayonu Qazax rayonunun Demirciler kendi erazisinde yerlesen Tunc dovrune aid yasayis yeridir Qedim yasayis yeri Agstafacay vadisinin dag silsilesi ile birlesdiyi yerde movcud olan tepelerden birinin ustunde salinmisdir Yasayis yerinde 600 m2 sahede aparilan qazintilar zamani askar edilen medeni qatlarinin en qedimi yarimqazma tipli evlerle xarakterize olunan Eneolit tebeqesidir Bundan ustde yerlesen Kur Araz tebeqesinin qalinligi 50 60 sm dir Bu tebeqe kul qatlari ciy kerpic parcalari suvanmis cuxur qaliqlari cay daslari ve s maddi medeniyyet qaliqlarindan ibaretdir Tebeqede teserrufat meqsedi ucun istifade olunmus 25 cuxura rast gelinmisdir Teserrufat cuxurlarinin icerisinden gil qab parcalari meiset esyalari heyvan sumukleri ve yanmis taxil qaliqlari askar edilmisdir 17 Qazintinin merkezi hissesinde qosa spiralla naxislanmis das stela askar olunmusdur Ola bilsin ki bu stela ritual ocaqla vahid bir komplekse daxil olaraq ziyaretgah rolu oynamisdir 18 Yasayis yerinde qeyde alinmis xeyli tikinti qaliqlari ciy kerpic qiriqlari suvaq parcalari cay daslari ve s burada dairevi formali yerustu tikintilerin movcud oldugunu gosterir Yasayis yerinden askar edilmis keramika memulati muxtelifdir Onlarin bir qrupu arxaik formada olub kobud hazirlanmisdir Diger qrupa ise qara cilali naxisli qablar daxildir Ehtimal ki abidede Kur Araz medeniyyetinin butun merhelelerinde yasayis olmusdur 18 41 04 22 sm e 45 18 18 s u 12 Kultepe ve Maxta yasayis yerleri Maxta Serur rayonu Maxta Kultepesi yasayis yeri Serur rayonunun Maxta kendinden qerbde Araz cayinin sol sahilinde yerlesir Onun cenub qerb hissesi demiryolu cekilerken dagidilmisdir Yasayis yerinin salamat qalan hissesinin sahesi 3 hektardir 1988 1989 cu illerde V H Eliyev ve S H Asurov terefinden yasayis yerinde 100 m2 sahede tedqiqat isleri aparilmis das temel uzerinde ciy kerpicden horulmus tikinti qaliqlarina gil qab parcalarina ve ocaq qurgusunun hisselerine rast gelinmisdir Kesfiyyat xarakterli tedqiqatlar zamani yasayis yerinin ehate etdiyi erazide dasdan tikilmis qedim mebed onun icerisinde ise das butler askar edilmisdir Yasayis yerinin keramika memulati ve tikinti qaliqlari Kur Araz medeniyyetinin orta merhelesine aiddir 19 Ehtimal ki yasayis yerinin sakinleri vaxtile Arpacaydan cekilen su kanalindan istifade etmisdir 20 39 35 18 sm e 44 56 52 s u 13 I Kultepe Kultepe Babek rayonu Babek rayonunun Kultepe kendi erazisinde yerlesen Eneolit Tunc dovrune aid yasayis yeridir Abidenin umumi sahesi 1 5 hektardir Yasayis yerinde 1951 1964 cu illerde O H Hebibullayev rus az terefinden aparilan qazintilar zamani 22 2 metr qalinligi olan 4 medeni tebeqe askar edilmisdir Abidenin stratiqrafiyasi Kur Araz dovrune aid yasayis meskeninin Eneolit tebeqesi uzerinde salindigini gosterir O H Hebibullayevin fikrine gore Kur Araz tebeqesi Eneolit tebeqesinden 30 40 sm qalinliginda olan steril tebeqe ile ayrilir Yasayis yerinin Kur Araz medeniyyetine aid olan ikinci tebeqesi abidenin uzerinden 3 4 4 5 12 4 1 3 m derinlikde yerlesir Maddi medeniyyet qaliqlari ile zengin olan bu tebeqe 8 5 9 m qalinligindadir Medeni tebeqe muxtelif hecmli cay daslari ciy kerpic qaliqlari osteoloji qaliqlar obsidian caxmaqdasi parcalari komur qaliqlari kul ve torpaq laylarinin qarisigindan ibaretdir Kul qaliqlari baslica olaraq sobalarin manqal ve ocaqlarin etrafinda toplanmisdir Tebeqeden muxtelif das sumuk metal esyalar ve keramika memulati askar olunmusdur I Kultepede Kur Araz dovrune aid 14 tikinti qati askar olunmusdur Bunlar bir birine benzer teserrufat meiset kompleksleri ile xarakterize olunur Alt laylarda qeyde alinan yasayis evleri baslica olaraq dairevi planli ust laylardaki evler ise esasen dordbucaqlidir Dairevi planli bezi evlerin duzbucaqli artirmasi vardir Tikinti materiali kimi cay dasi ciy kerpic ve mohreden istifade edilmisdir 21 39 16 13 sm e 45 27 07 s u 14 II Kultepe Asagi Uzunoba Babek rayonu Babek rayonunun Asagi Uzunoba kendi erazisinde yerlesen Tunc dovrune aid yasayis yeridir Abidenin alt tebeqesi Kur Araz dovrune aiddir Medeni tebeqenin qalinligi relyefden asili olaraq deyisir Yasayis yerinde ikinci qazinti sahesinde 200 m2 sahede aparilan qazintilar ehemiyyetli neticeler vermisdir Bu sahede Kur Araz tebeqesi abidenin uzerinden 4 4 5 14 m derinlikde yerlesir Tebeqenin qalinligi 9 5 10 m dir Abidenin stratiqrafiyasi gosterir ki qedim dovrde yasayis yeri bilavasite Cehri cayinin girintili cixintili sahilinde salinmisdir Medeni tebeqenin bezi yerlerde davam etmemesi yasayis yerinin salindigi sahenin ilk vaxtlar nahamar oldugunu gosterir Tebeqenin toplanmasi ile elaqedar yasayis sahesi duzeldilmis ve hamarlanmisdir Medeni tebeqe mohre kerpic divar osteoloji ve komur qaliqlarindan hemcinin kul ve yanmis torpaq qatlarindan ibaretdir Tebeqede obsidian ve caxmaqdasi qelpelerine gil qab parcalarina das sumuk ve metal esyalara rast gelinmisdir Medeni tebeqenin yigilma ardicilligi kesiklerde aydin izlenir Binalarin divarlari ilk baxisda mohreye benzese de onlarin diqqetle izlenilmesi tikintilerin kerpicle insa edildiyini gostermisdir II Kultepenin Ilk Tunc dovru tebeqesinde 14 tikinti qatinin oldugu mueyyen edilmisdir 22 39 16 29 sm e 45 26 23 s u 15 Serkertepe Serkerli Xacmaz rayonu Xacmaz rayonunun Serkerli kendi erazisinde yerlesen Tunc dovrune aid yasayis yeridir 1982 1986 ci illerde Xacmaz rayonunda yerlesen Serkertepede aparilan qazintilar zamani bu dovre aid yasayis binalarinin arxitekturasini mueyyen derecede berpa etmek mumkun olmusdur Burada saman qarisigi olan ciy kerpicden tikilmis dairevi planli yasayis binasinin qaliqlari askar olunmusdur Butun evlerin icerisinden gilden duzeldilmis dairevi formali yuxariya dogru bir qeder genislenen ocaqlar qeyde alinmisdir Evlerin dosemesine ciy kerpic duzulmus gille suvanmisdir Erken Tunc dovrune aid medeni tebeqenin qalinligi 4 m olmusdur Yasayis yerinde aparilan arasdirmalar zamani Erken Tunc dovrune aid ziyaretgah askar olunmusdur Serkertepeden askar olunan ziyaretgah Ilk Tunc dovrunde yasayan insanlarin ideoloji goruslerinin oyrenilmesi ucun xususile ehemiyyetlidir Ziyaretgah daxili qurulusuna gore II Kultepeden askar olunan ziyaretgahlara benzeyir Lakin Serkertepe ziyaretgahi daha yaxsi saxlanmasi ile ferqle nir Onun merkezi hissesinde dairevi formali ocaq simal divari yaxinliginda qurbangah ocagin yaxinliginda dairevi formali alti buynuzsekilli cixintisi olan manqal qurbangahin yaxinligindan ise buynuzsekilli cixintilari olan sitayis qurgulari askar olunmusdur 23 Tedqiqatcilarin fikrine gore Serkertepeden askar olunan keramika memulati uzerindeki zengin motivli naxislar o cumleden Ay Gunes at tesvirleri qedim insanlarin ideoloji goruslerini eks etdirmisdir Askar olunan tapintilar ziyaretgahlarda mehsuldarliqla bagli merasimlerde mehsuldarligin menbeyi hesab olunan okuz kultu ile beraber sema cismlerine sitayisin de muhum yer tutdugunu gosterir 24 41 24 24 sm e 48 46 22 s u 16 Uzerliktepe Agdam Agdam seherinden serqde cografi cehetden elverisli movqede yerlesir Yasayis yeri duzgun olmayan oval plana malikdir Onun simaldan cenuba dogru en genis dairesinin diametri 202 m dir Arxeoloji qazintilar 484 m2 sahede aparilmisdir Tebii tepe uzerinde salinan yasayis yerinde medeni tebeqenin qalinligi 3 metrdir Arxeoloji qazintilar zamani 3 tikinti qati askar olunmusdur Birinci tikinti qati muxtelif meqsedli calalarin olmasi ile xarakterize edilir Onlarin bir hissesi metbex artiqlari ve kulle dolmusdur Icerisine saman dosenmis calalardan ise heyvanlari saxlamaq ucun istifade olunmusdur Bu tebeqede direklerden duzeldilmis yasayis binasinin qaliqlari askar olunmusdur Onun divarlari qalin cubuqlardan toxunmus ve gille suvanmisdir Binanin dam ortuyu agac qabiqlari ile torpaq dosemesi ise hesirle ortulmusdur Dosemede gil qab qiriqlari dagilmis ocagin icerisinde gil soba qaliqlari askar olunmusdur Ocaqdan tapilan gil butenin icerisinde donmus metal erintisi oldugu mueyyen edilmisdir Ocagin yaxinligindan cay dasindan desteler surtgecler ve das qelibler elde edilmisdir Bu ev K X Kusnareva terefinden tokmeci evi kimi xarkterize edilmisdir Bu tebeqeden askar olunan gil esyalar metbex ve meiset qablari olmaqla 2 qrupa bolunmusdur Keramika memulati boz ve ya qara rengde bisirilmisdir Meiset qablari yaxsica cilalanmisdir Qablar muxtelif motivli cizma ornamentlerle naxislanmisdir q dosemeler ve onlarin uzerinde saxlanilan meiset esyalari askar edilmisdir 25 Ikinci ve ucuncu tebeqenin keramikasi K X Kusnaryeva terefinden vahid kompleks kimi qebul edilmisdir Bu dovrde gil memulatinin hazirlanmasinda xeyli irelileyis olmusdur Alt tebeqede istifade olunan cizma ornament daha mukemmel ornamentle evez olunmusdur Bu dovrde Uzerliktepenin qara rengli keramikasindan tamamile ferqlenen boyali qablar meydana cixir K X Kusnaryeva boyali qablarin meydana gelmesini dulusculugun inkisafinda yaranan tereqqi ile baglayir 26 17 Gemiqaya petroqlifleri Nesirvaz Ordubad rayonu Gemiqaya kicik Qafqaz sira daglarinin en yuksek zirvesi olan Qapicigin mifik adidir O Ordubad seherinden 60 km simalda Tivi ve Nesirvaz kendleri arasinda yerlesir 27 Dagin cenub eteyine sepelenmis metamorfizlesmis tuf parcalarinin tebii asinma neticesinde hamarlanan sethine qedim insanlarin heyat terzini ve dusuncesini eks etdiren tesvirler cekilmisdir Gemiqaya resmleri ilk defe 1969 cu ilde qeyde alinmisdir 28 1969 1971 ci illerde Gemiqayanin cenub eteyinde Qaranqus Nebiyurdu Camisolen yaylaqlarinda deniz seviyyesinden 3500 3700 m yukseklikde V H Eliyev terefinden yuzlerle qayaustu sekil askar olunmusdur 2001 2005 ci illerde aparilan arasdirmalar zamani Gemiqayada iki minden artiq qayaustu tesvir qeyde alinmisdir Qayaustu resmler arasinda ov sehneleri xususile diqqeti celb edir Sekillerin bir qrupunda kemendle ya da torla tutulan dag kecilerinin tesvirleri verilmisdir Cut cut verilen dag kecilerinin bir qrupu qarsi qarsiya yerlesdirilmisdir Ola bilsin ki bu heyvanlarin doyus sehnesini eks etdirir 28 Qayaustu resmler arasinda okuz maral peleng tesvirlerine de rast gelinir At kopek ve fantastik heyvanlarin ayrica tesvirleri Gemiqaya resmleri arasinda mueyyen yer tutur Bezi heyvanlar hendesi fiqurlarin birlesdirilmesi ile yaradilmisdir Gemiqaya qayaustu tesvirleri arasinda insan resmleri muhum yer tutur Onlar baslica olaraq ince xetlerle cekilmis siluet tesvirlerden ibaretdir Onlarin basi yuvarlaq ayaqlari bir birinden arali ya da dizden bukulu halda elleri yuxariya qaldirilmis veziyyetde tesvir edilmisdir 29 39 09 36 sm e 45 55 12 s u 18 Sarica Minberek nekropolu Minberek yasayis yeri ve kurqanlar Minberek duzu Qax rayonu E e IV III minilliklere aid abideler kompleksidir 30 Komplekse 200 den cox kurqan daxildir 30 Sarica Minberek abideler qrupu 1984 cu ilden elmi tedqiqata celb edilmisdir AMEA Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutu emekdaslarinin apardigi arxeoloji kesfiyyat qazinti ve elmi tedqiqat isleri neticesinde bu erazide 4 qedim yasayis yeri muveqqeti dayanacaqlar tunc dovrune aid yuzlerle kurqan 2 nekropol qedim ziyaretgahlar qala divarlarinin qaliqlari qeyde alinaraq arxeoloji tedqiqata celb edilmisdir 31 Aparilmis elmi tedqiqat isleri neticesinde bu erazinin b e e IV minilliyin sonlarindan daha six meskunlasdigi boyuk tereqqi yolu kecdiyi aydinlasdirilmisdir Sarica Minberek erazisi Kur Araz medeniyyetinin yayildigi inkisaf etdiyi erazi olmaqla kurqan alti defn adetini e e III minillikden e e I minilliyin ortalarina qeder izlemeye imkan verir Minberek yasayis yerlerinde medeni qatin qalinligi 4 m den coxdur Burada Xocali Gedebey Yaloylutepe medeniyyeti de oz abideleri ile temsil edilmisdir Arxeoloji qazinti isleri zamani elde edilen maddi medeniyyet numuneleri butun tunc dovrlerini demir dovrunu izlemeye bu uzun zaman mesafesinde aborogenlerin defn adetlerini daslara hopdurulmus menevi medeniyyyetini mifik ve felsefi dunya goruslerini oyrenmeye imkan verir 32 19 Qedim Naxcivan seherinin xarabaliqlari Naxcivan Naxcivan seherinin cenubunda yerlesen erken orta esrlere aid qala Bu qala eyni zamanda orta esrler Naxcivan seherinin Narinqala hissesi kimi de bilinmekdedir Qalanin sonuncu Sasani hokmdari III Yezdegird 632 651 52 ci iller terefinden insa edildiyi ehtimal olunur 33 Qalanin tikilme tarixi deqiq melum deyil 1957 1959 cu illerde qalanin erazisinde aparilan tedqiqatlar zamani zengin arxeoloji materiallar xususile saxsi qab fraqmentleri das gurzuler askar olunmusdur Arxeoloji tedqiqatlardan bele das gurzlerin Tunc dovrunde e e III II minillikler duz medenlerinde istifade olundugu melumdur Turk seyyahi Ovliya Celebinin verdiyi melumata gore monqollar qalani dagitmislar 33 Hemin qalani sonralar Naxcivanda olmus Jan Sarden ve Frehanq da xatirladirlar Qala XVIII esredek fealiyyetde olmusdur 33 Naxcivan seherinin 1827 ci il planinda bu qala sxematik qeyd olunmusdur Plana esasen qala iki hisseden kicik qala Narinqala ve boyuk qaladan ibaretdir 33 Boyukqala Narinqalaya nisbeten daha cox dagintiya meruz qalmisdir Boyukqalanin duzbucaqli formada 185x400 m olan erazisi 74000 m dir Narinqalaya nisbeten sonralar insa ve ya berpa edildiyi guman edilen bu qalanin salamat qalmis doymegil ve cinqil qatisigindan horulmus divarlari kvadrat formali 19h19h5 sm cehrayi ve sari rengde bismis kerpicden tikilmis bina qaliqlari tikilinin orta esrlere aid oldugunu subut edir Narinqalanin caydasi elave etmekle doymegilden horulmus divarlarinin salamat qalmis hisselerinin qalinligi 3 5 m den 4 m e catir Narinqala diametri esasen 10 m olan dairevi qullelere malikdir Guman edildiyine gore Narinqalanin darvazasi onun qerb kuncundeki qulle ile yanasi olmusdur 39 11 43 sm e 45 24 50 s u 20 Borsunlu kurqanlari Borsunlu Terter rayonu Nekropol Borsunlu kendi etrafinda Incecayin orta axarlarinda yerlesmisdir Borsunlu nekropolundaki kurqanlarinin bir qrupu H F Ceferov terefinden tedqiq edilmisdir Ayri ayri qruplar halinda cemlesen kurqanlar H F Ceferov terefinden bes tipe bolunmusdur Kurqanlarin bezisi kromlexlerle ehatelenmisdir Kurqanin altinda yerlesen qebir kameralari dordkunc formali olub gec mehlulu ile berkidilen das lovhelerden insa olunmusdur Bezi qebir kameralarinin giris yolu vardir Borsunlu kurqanlari ucun inqumasiya kremasiya hemcinin kollektiv defnler xarakterik olmusdur 34 Borsunlu nekropolunda tedqiq olunan 1 li kurqanin qebir kamerasi dairevi 30 li kurqanin qebir kamerasi ise dordkunc formalidir Qebirlerden insan skeletine aid qaliqlar qara cilali gil qablar ve diger maddi medeniyyet qaliqlari askar olunmusdur 35 40 26 37 sm e 46 51 48 s u 21 Zazali mebedi Zazali Samux rayonu Samux rayonunun Zazali kendi erazisinde merkezden 4 km aralida yerlesen Son Tunc Erken Demir dovrune aid mebeddir Ehtimal ki sonraki dovrde berpa edilerek xristian mebedi kimi de istifade edilmisdir Hazirda dagilmaq tehlukesi altndadir Mebed texminen 35 40 metr uzunlugunda ve 4 5 metr enindedir Hazirda hemin tikili torpagin altinda qaldigindan gorunmez hala dusub Amma Zazali kendinin agsaqqallari deyirler ki bu mebed yer sethinden texminen 3 metr asagida tikilib ve 40 50 il bundan evvel onun icerisine girmek mumkun idi 36 40 43 05 sm e 46 28 25 s u 22 Xocali kurqanlari Xocali rayonu Xocali Gedebey medeniyyetinin en yaxsi oyrenilmis abidelerinden biridir Abide Xocali yaxinligindaki Tunc dovru qebiristanligidir Burada cox da boyuk olmayan kurqanlar ve kromlexler askar olunmusdur Bu kurqanlarda tek ve kollektiv defnler olmusdur Bezi kurqanlarda yandirma adeti de qeyde alinmisdir Abidelerden Xocali Gedebey medeniyyeti ucun xarakterik olan keramika silah ve bezek esyalari askar edilmisdir Xocalida tedqiq edilen 11 li kurqan xususile ehemiyyetli neticeler vermisdir Bu kurqandan Assuriya padsahi Adadnirarinin adi yazilmis muncuq tapilmisdir I I Mesaninov bu muncugu e e VIII esre aid etmisdir Lakin sonraki tedqiqatlarda tedqiqatcilar bu muncugu I Adadnirarinin yasadigi dovre yeni teqriben e e IX esrin sonu ve VIII esrin evveline aid edirler 37 Xocali kurqanlarindan tapilan teserrufat kuplerinin birinin qulpunda bugda tesviri vardir 35 23 I Saxtaxti mebedi II Saxtaxti mebedi Sahtaxti Kengerli rayonu Sahtaxti yasayis yeri Kengerli rayonunun Sahtaxti kendi yaxinliginda Qivraq yaylasinin cenub qurtaracaginda elverisli cografi movqede salinmisdir E K Elekberov terefinden 1936 ci ilde yasayis yerinde aparilan kicik qazinti isleri zamani 3 metr qalinligi olan medeni tebeqeye rastlanmisdir 1979 1981 ci illerde Sahtaxti yasayis yerinde 100 m2 sahede arxeoloji qazinti isleri aparilmisdir Qazintilardan Orta Tunc dovrune aid mudafie divarinin qaliqlari den daslari gil memulati askar olunmusdur Tapintilar arasinda monoxrom boyali qablar ve basma naxisli gil qab parcalari da vardir Burada askar olunan yasayis binalari dagildigindan onlarin planini mueyyen etmek mumkun olmamisdir Salamat qalmis divar qaliqlarina esasen demek olar ki onlarin tikintisinde cay dasi ve kerpicden istifade edilmisdir Mudafie divarinin uzunlugu 20 eni 2 3 hundurluyu 1 2 m dir 38 Sahtaxti yasayis yerinin yaxinliginda iki boyuk nekropol yerlesir Onlardan biri yasayis yerinin simal serq digeri ise cenub qerb terefindedir Her iki nekropolda Tunc dovrunun muxtelif merhelelerine ve Erken Demir dovrune aid qebir abideleri oyrenilmisdir Simal serqde yerlesen nekropolda Orta Tunc dovrune aid qebirler coxluq teskil edir Qebirler das qutu tiplidir 1936 ci ilde bu nekropolda E K Elekberov terefinden tedqiq edilen kromlexli das qutu tipli qebirden butov at skeleti 1 eded polixrom boyali kupe 29 eded boz rengli sade qab ve basqa esyalar askar edilmisdir Ikinci nekropoldaki qebirler de das qutu tiplidir Lakin buradaki das qutular yerustu elametlere malik deyil Bu nekropol teserrufat isleri gorulerken tesadufen askar olunmusdur Bu nekropolda qeyde alinan qebirlerden bir qisminin materiallari V H Eliyev terefinden nesr edilmisdir Qebirlerden polixrom boyali qablar tunc esyalar bir eded silindrik mohur tapilmisdir Bu nekropolda tedqiq edilen qebirlerin ekseriyyeti Son Tunc ve Erken Demir dovrune aiddir Qebir abideleri baslica olaraq das qutu tiplidir Bu qebirlerde insan skeletine rast gelinmemis bezilerinde kul qaliqlari izlenmisdir 39 39 22 19 sm e 45 05 46 s u 24 Oglanqala Oglanqala Serur rayonu Serur rayonunun Oglanqala kendinde Arpacayin sahilindeki Qaratepe daginda yerlesir Oglanqala yasayis yerinin sahesi 40 hektar medeni tebeqenin qalinligi ise 3 metrden artiqdir Dagin simal yamaclari sildirimlidir Diger yamaclar ise mohtesem mudafie divarlari ile ehatelenmisdir Divarlar uzunlugu 1 5 3 metr qalinligi ise 1 metrden cox olan kobud yonulmus daslardan tikilmisdir Bu baximdan Oglanqalani siklop tikililerine aid eden tedqiqatcilar da vardir 40 Oglanqala yasayis yerinde aparilan qazintilar buradaki mudafie tikintilerinin e e IX esrden qedime getmediyini gosterir 41 Oglanqalanin merkezindeki sahesi 70x100 m olan meydancada askar edilmis das sutun qaliqlari vaxtile burada saray ve mebed tipli mohtesem binalarin oldugunu gostermisdir Meydanca bezi yerlerde divarlarla ehate olunmusdur 42 39 35 41 sm e 45 03 28 s u 25 Cobandasi yasayis yeri ve nekropolu Dag Kesemen Agstafa rayonu Agstafa rayonunun Dag Kesemen kendinde yerlesen Son Tunc Erken Demir dovrlerine aid olan yasayis yeridir 43 41 05 56 sm e 45 23 39 s u 26 Boyuk qalaca Soyudlu Gedebey rayonu Gedebey rayonunun Soyudlu kendinde yerlesen Son Tunc Erken Demir dovrlerine aid olan yasayis yeri 44 ve mudafie qalasidir Neheng daslardan horulmus uca bir qala dagdir Mutexessislerin fikrince ilk demir dovrunde tikilen bu qala mudafie meqsedi dasiyirmis 45 1947 ci ilde burada mueyyen qazinti axtaris isleri aparilib 46 40 32 51 sm e 45 54 04 s u 27 Niftali kurqanlari Xubyarli Cebrayil rayonu Cebrayil rayonunun Xubyarli kendinde yerlesen Tunc dovru abideleridir 47 28 Qizilburun yasayis yeri Tezekend Babek rayonu Qizilburun yasayis yeri Naxcivan seherinden 18 km cenubda Araz cayinin sol sahilinde Qizilburun adlanan erazide yerlesir Yasayis yerinin salamat qalan hissesinin sahesi 2 ha dir 39 Burada 1969 cu ilde iki sahede arxeoloji qazinti isleri aparilmisdir Birinci sahedeki kesfiyyat xarakterli qazinti islerinin sahesi 3 x 3 5 m olmusdur Buradan boz ve cehrayi rengli keramika monoxrom boyali qab parcalari qurama oraq disleri askar edilmisdir Ikinci qazinti sahesinde 10 x 10 m 3 metr qalinliginda olan medeni tebeqenin daha yaxsi qaldigi mueyyen edilmisdir Qazintilar zamani 1 6 m derinlikden Orta Tunc dovrune aid dordkunc ve oval formali bina qaliqlari askar edilmisdir 39 Arasdirma zamani binalardan boz ve cehrayi rengli sade keramika monoxrom boyali qab parcalari obsidian plastinkalar oraq disleri den daslari ox ucluqlari sumuk bizler askar olunmusdur 39 Yasayis yerinin yaninda Qizilburun nekropolu yerlesir Nekropol 1895 ci ilde das qutu tipli qebirlerin tesaduf neticesinde dagilmasi ile qeyde alinmisdir 48 N V Fyodorovun ve I I Mesaninovun apardigi qazintilar neticeinde nekropolda Orta Tunc dovrune bir nece qebir abidesi oyrenilmisdir 48 29 Calxanqala qalasi Calxanqala kurqanlari Calxanqala Babek rayonu Babek rayonuun Calxanqala kendi erazisinde yerlesen tunc dovrune aid abideler kompleksidir Qala simal cenub istiqametinde axan Cehricay cayinin qerbinde deniz seviyyesinden 1840 metr yukseklikde yerlesmisdir Calxanqalaya Cehri cayi vadisinden serqden ve simaldan qalxmaq mumkundur Vayxir qalasinda oldugu kimi burada da arxeoloji materiallara rast gelinmemisdir 49 Ehtimal ki qaladan daimi yasayis yeri kimi deyil tehluke yarandiqda mudafie meqsedile istifade edilmisdir 49 Calxanqala uzeri yasti olan sildirim qayaligin cenub terefinde tikilmis yalniz bir divardan ibaretdir Yasayis yerinin bu hissesi tebii cehetden mudafie olunmadigindan mudafie divarina ehtiyac duyulmusdur Serq qerb istiqametinde olan bu divarin uzunlugu teqriben 350 360 metrdir Divarin qerb ucu yuksek bir qayaliqla serq ucu ise sildirim qayaliqla birlesir Qala divari duz bicimde deyil yerin relyefine uygun olaraq insa edilmis iceriden ve colden cixintilarla mohkemlendirilmisdir Divarin qalinligi 2 3 2 7 hundurluyu ise 2 5 2 7 metr arasindadir Ilk dovrlerde divarin daha hundur oldugu guman edilir Calxanqala mudafie divarinin en muhum xususiyyeti divarlarin mueyyen mesafede xarice ve iceriye dogru cixintili bicimde insa edilmesidir Qalanin biri cenub qerbde digeri ise cenub serqde olan iki qapisi vardir Cenub qerbdeki qapinin eni 2 4 2 5 hundurluyu ise 3 1 metrdir Qapinin uzeri butov bir sal dasla qapali olmusdur 49 Calxanqala kurqanlari Naxcivan seherinden 30 km simal qerbde Kengerli rayonunun Calxanqala kendi yaxinliginda yerlesir Bu kurqanlar ucun tek defnler xarakterikdir Nekropolda olan kurqanlarin ucu tikinti isleri aparilarken dagidilmisdir Dagilmis kurqanlar V H Eliyev terefinden tedqiq olunmusdur Kurqanlar guclu dagintiya meruz qaldigindan qebir kamerasinin formasini mueyyen etmek mumkun olmamisdir Kurqanlarin birinden kurqan 1 boz ve monoxrom boyali qablar yarpaqsekilli tunc nize ucu ikinciden kurqan 2 boz rengli monoxrom boyali qablar tunc xencerler boru destekli nize uclugu tunc sancaqlar muncuqlar ve lentsekilli tunc esyanin parcasi askar edilmisdir 50 30 Xacbulaq kurqanlari Xacbulaq yaylasi Daskesen rayonu Daskesen rayonunun Xacbulaq yaylagi erazisinde yerlesen Orta Tunc dovrune aid kurqanlardir Xacbulaqdaki 1 li kurqan Qosqarcayin sol sahilinde Zagali kendinin muasir qebirstanligindan serqde yerlesir Dairevi formali kurqanin hundurluyu 0 75 diametri simal cenub istiqametinde 11 5 serq qerb istiqametinde ise 10 metr olmusdur Kurqanin esas qebiri Ilk Tunc dovrune aid edilmisdir Buradan yarimsar formali qulpu olan kupe sumukden hazirlanmis muncuqlar tapilmisdir Kurqanin torpaq ortuyunde 1 45 ve 1 7 metr derinlikde askar olunan iki qebir Orta Tunc dovrune aiddir Torpaqda qazilmis qebirin formasi mueyyen edilmemisdir Birinci qebirdeki skelet tamamilde curumusdur O simal qerbden cenub serqe dogru bukulu veziyyetde defn edilmisdir Skeletin ayaq terefinin yaxinliginda iribuynuzlu heyvan sumuklerine agac komurune rast gelinmisdir Kellenin etrafindan qara qehveyi cehrayi rengli cizma naxisli gil qablar das toppuz borudestekli nize uclugu obsidian ve caxmaqdasindan ox ucluqlari tunc xencer askar olunmusdur 1959 cu ilde Xacbulaq yaylaginda Hamamduzu adlanan yerde uc kurqan tedqiq edilmisdir ki onlarin da ikisi Orta Tunc dovrune aiddir Hemin kurqanlardan birincisi dairevi olub diametri 8 6 hundurluyu 0 6 m dir Qebir kamerasi kurqanin cenub terefinde askar edilmisdir Qebirin uzerini orten das kurqan goturulerken obsidian parcalarina ve komur qaliqlarina rast gelinmisdir 51 Kurqanin ikinci esas qebrinden uzunlugu 33 sm olan dordtilli sungu tipli nize ucu tapilmisdir Arxeoloq H P Kesemenli hemin nize ucunu Zaqafqaziya ve On Asiyadan tapilmis analoji nize uclari ile muqayise ederek e e III minilliyin sonlarina aid etmisdir 51 31 Xarabagilan Aza Ordubad rayonu Ordubad rayonunun Aza kendinde yerlesen Son Tunc Erken Demir dovrlerine aid olan abideler kompleksidir Sahesi 100 hektardan cox olan Xarabagilan 1926 1929 cu illerde ve 1976 ci ilden tedqiq olunur Abidenin qerb terefinde eradan evvel II I minilliklere aid yasayis meskeni ve nekropol askar edilib 52 Narinqalanin sahesi 10 hektardan coxdur ve vaxtile mehellelerle birlikde qala divarlari ile ehate olunmusdu Eyni zamanda qala divarlari dordkunc ve dairevi burclerle mohkemlendirilmisdi Das ciy ve bismis kerpicden yasayis evleri karvansaralar turbeler mescid habele senetkarliq ocaqlari ve diger tikinti qaliqlari askar edilmis xeyli maddi medeniyyet numunesi tapilmisdir Tapintilar zamani XII XIV esrlere aid gil qab ve memarliq fraqmentleri uzerinde kufi nesx xetleri ile yazilara rast gelinib 52 Xarabagilan abidesini tedqiq eden alimler burada seher medeniyyetinin antik dovrde e e V IV esrlerde yarandigini orta esrlerden ise bu seherin Azerbaycanin muhum ticaret ve senetkarliq merkezlerinden biri oldugunu bildirirler Tedqiqatlar neticesinde aydinlasib ki Kiran seherinin dagidilmasi monqol istilalari zamani bas verib 52 AMEA Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutunun Ordubad erazisinde fealiyyet gosteren Xarabagilan arxeoloji ekspedisiyasinin tedqiqatlari neticesinde abide erazisindeki kurqanlardan Urmiya yaxinliginda yerlesen Goytepe abidesinin K tebeqesi keramikasina uygun gil qablar askar edilib Tedqiqatci Behlul Ibrahimlinin fikrince daha cox Naxcivanda ve Urmiya etrafi abidelerde yayilmis bu tip keramika her iki bolgenin orta tunc dovrunde vahid arxeoloji medeniyyet arealinda oldugunu subut edir 53 Xarabagilan erazisinde aparilan arxeoloji tedqiqatlar zamani seherin qala divarinin cenub serqinde divarin xarici terefinde II III esrlere aid edilen bir qebirden qedim arami yazisi ile yazilmis metn askarlanmisdir 54 38 56 19 sm e 45 50 54 s u 32 Kis yasayis yeri Kis mebedi Kis Seki rayonu Seki rayonunun Kis kendinde yerlesen antik orta esrler dovrlerine aid olan abideler kompleksidir Alban olkesinin tarixi ne gore Isanin din qardasi muqeddes Yakov terefinden xristianligi teblig etmek ucun Albaniyaya gonderilmis Muqeddes Yelisey evvelce bir muddet Cola ve Uti vilayetinde missionerlik etmis sonra ise Gis adli kende gederek orada kilse tikmisdir 55 Muasir xristian ilahiyyetcileri bu hadisenin 60 ci ilden az sonraya tesaduf etdiyine inanmaqdadirlar 56 Kis kilsesi gunbezle ortulmus zal formali kilseler qrupuna aid olmaqla serq terefden yarimdairevi apsida ile tamamlanir Kilsenin planlasdirma helli erken orta esrler Qafqaz Albaniyasi memarligi ucun xarakterik xususiyyetlere malikdir Bir qeder uzun ibadet zali bir cut pilyastrla iki hisseye bolunur Serq terefden zala altar apsidasi birlesir Arxeoloji qazintilar zamani mebedin simal serq divarlarinin yarimqovs cixintisinin altinda torpaq qebir askar olunmusdur Qebrin ortuyu 3 qatdan ibaret olub I qat gil komur kul ve torpaq II qat gil III qat ise eynile I qata oxsar qarisiqdan ibaret idi Gilli torpaqda oval sekilli 90 x 60 sm olcusunde olan torpaq qebir serq qerb istiqametinde idi Qebir mebedin serq divarinin temelinin icerisine daxil olmusdur ki buranin da dosemesi hamarlanmis ve kuncleri basilmisdir kullu dosemenin uzerinde iki kicik okuz basi defn olunmusdur Onlar qirmizi dulus bardagin iri qiriqlari uzerine qoyulmus veziyyetde idiler ve onlarin uzleri serqe istiqametlendirilmisdir Kellelerin uzerinde ve etrafinda muxtelif tipli dulus qablarin qiriqlari buynuz qirigi yumru das heyvanlarin diger sumukleri arasinda ise sumuk ox askar olunmusdur Qebrin dulus avadanligi iri qablarin hisselerinden ibaretdir ki onlar da Kur Araz medeniyyetine aiddirler 57 Memesekilli eltutanlar bardagin yumurtaya benzer govdesi daraqsekilli bezek ve s son eneolit dulusculuguna xas olan cehetlerdir Dulus memulati yerli xarakterlidir 2 okuz basli torpaq qebir sozsuz ki ayin xarakterlidir 58 41 15 00 sm e 47 11 30 s u 32 Qedim Qebele seheri Selbir qala Cuxur Qebele Qebele rayonu Qebele rayonunun Cuxur Qebele kendinde yerlesen antik orta esrler dovrlerine aid olan abideler kompleksidir 1959 cu ilde cekilen topoqrafik plana gore seherin xarabaligi 25 hektardir 59 Vaxtile suni cekilmis bir mudafie xarakterli xendek seher xarabaligini iki hisseye ayirir Yerli ehali xendekden Simal terefdeki hisseni Selbir xendekden Cenub terefdeki hisseni ise Qala adlandirir Her iki hisse bezen Selbir Govur qala bezen de seherin tekce Qala hissesi Govur qala adlandirilir 60 1959 cu ilden Qebele seher xarabaligindan 3 4 km Serqde yerli ehali terefinden Gullu qoruq ve ya Caqqalli talasi adlandirilan yerde qedim Qebelenin mebed yeri ve bazar meydaninin yerlesdiyi guman edilen ucuncu bir sahesi daha sonralar Kamaltepe ve Bayir seher hisseleri askar edilmisdir 61 Umumiyyetle Qebele seher xarabaligi oz tarixi cografiyasina gore helelik Selbir Gullu qoruq Caqqalli talasi Kamaltepe ve Bayir seher adli arxeoloji abideler kompleksinden ibaretdir 62 40 53 23 sm e 47 42 56 s u 33 Qedim Samaxi seheri Samaxi rayonu Samaxi Sirvanin merkezi hissesinde deniz seviyyesinden teqriben 749 metr hundurlukde elverisli cografi bir movqede yerlesir Samaxinin cenubunda Zogalavay serqinde ise Pirsaat caylari axir Seheri simaldan Binasli Qushan simal qerbde Pirdireki ve Gulustan qalasi qerbden ise Meyseri daglari ehate edir 63 Samaxinin adi ilk defe antik menbelerde yunan cografiyasunasi Klavdi Ptolemeyin Cografiya eserinde Albaniya olkesinin 29 seheri sirasinda Mamaxiya Camaxeya ve ya Kemaxeya formasinda cekilir Sonralar menbelerde seher Kemaxiya Essamaxiyye erebler adini deyisdirdiyi zaman qisa muddet Yezidiyye ve sonra yeniden bu gune kimi Semaxi ve Samaxi adlandirilmisdir 63 Samaxi etrafinda arxeoloji qazintilar aparilarken monqol hucumu zamani dagidilan boyuk ictimai bina askar edilmisdir XIII esre aid tebeqelerden aydin gorunen yangin izleri monqol qosunlarinin Samaxini dagitmasina dair menbelerin verdiyi melumati tesdiqleyir 64 34 Qedim qebiristanliq mebed ve yasayis yeri Nuydu Agsu rayonu Agsu rayonunun Nuydu kendinin Cenub Qerbinde Nuydu duzunde askar edilmis e e III I esrlere aid arxeoloji abideler kompleksidir Umumilikde kopleksin erazisi 10 12 hektardir 65 1961 1965 ci illerde heyata kecirilmis arxeoloji tedqiqatlar zamani yasayis yerinden coxlu emek aleti den daslari kirkireler demir cin teserrufat kupleri habele cay dasindan ev bunovresi muxtelif meiset avadanligi nekropoldan ise saxsi qablar bezek seyleri muxtelif silahlar demir nize tuvc debilqe ostoloji qaliqlar ve sair artefaktlar askar edilmisdir 1972 1973 ve 1975 ci illerde aparilmis arxeoloji qazintilar zamani ise medeni tebeqenin qalinliqi teqriben 1 5 m bina qaliqlari teserrufat quyusu kupler dendasi das toxa caxmaqdasi ve devekozudev alet qiriqlari tapilmisdir Bir nece kup qebir istisna olmaqla nekropol esasen torpaq qebirlerden teqriben 50 qebir tedqiq edilmisdir ibaretdir Buradan coxlu keramika demir nize capacaq oraq bicaq tunc bilerzik uzuk sirga sancaq suse muncuqlar ve sair bezek esyalari askar edilmisdir Uzeri bezedilmis muxtelif cesidli qirmizi ve qara rengli zerif saxsi memulati dulus kupesinde bisirilmisdir Qazintilar neticesinde gumus pul definesi Nuydu definesi ve ayri ayri sikke numuneleri de askar edilmisdir 66 40 41 39 sm e 48 24 01 s u 35 Canaxir tepeleri Canaxir Xacmaz rayonu Xacmaz rayonunun Canaxir kendi yaxinliginda Agcayin sahilinde yerlesen antik erken orta esrler dovrlerine aid arxeoloji abidedir Teserrufat isleri ile bagli olaraq muhendis qurgularinin insasi ve sum zamani islamdan qabaqki sivilizasiyanin tapilmis numuneleri bu erazide qalin torpaq laylarinin altinda boyuk tarixi melumatlarin yatdigindan elde edilmis tunc demir ve saxsidan duzeldilmis emek aletleri silahlar ve bezek esyalari ise burada tarixin muxtelif dovrlerinde senetkarligin bir cox sahelerinin yuksek inkisafindan xeber verir 1970 ci illerin sonunda Kurqanin eteyinde suvarma ucun kanal cekilen zaman arxin divarinin uculmasina fikir veren yerli mektebliler burada qadin skletinin qaliqlarini tapmisdilar Onun uzerinde sirgalar qollarinda nazik olculu qolbagilar diger tunc asma bezekler askar etmisdiler Bundan basqa buradan tuncdan dairevi formali ustu sarvari formali muxtelif olculu bezek esyalari at eslehesinin qaliqlari ve percimler de tapilmisdir 67 41 25 sm e 48 49 s u 36 Babatepe yasayis yeri Yurdcu Kengerli rayonu Kengerli rayonunun Yurdcu kendi yaxinliginda yerlesen arxeoloji abideler kompleksidir 68 Abidenin sahesi 2 hektardir Yasayis yeri 1983 cu ilde qeyde alinmisdir Yerustu tapintilar gil qab siniqlarindan ve das aletlerden ibaret olub iki dovre bolunur Birinci dovre ilk Demir dovrune xas olan gil memulati ve emek aletleri daxildir Axtarislar zamani tapilmis yerustu materiallar den dasi cehrayi ve boz rengli gil qab qiriqlarindan ibaretdir Yurdcu yasayis yerinin e e X VIII esrlere aid olmasi ehtimal edilir 68 39 24 24 sm e 45 09 06 s u 37 Qedim Gence Gence Gence seherinden 6 7 km simal serqde yerlesen arxeoloji abideler kopleksi XVII esre qeder Gence seherinin yerlesdiyi qedim seher yeridir 1935 1937 ci illerde Kirovabad Diyarsunasliq Muzeyinin indiki Gence Tarix Diyarsunasliq Muzeyi fondunu zengisledirmek ucun muzeyin direktoru E R Xadarin Gence yerustu memarliq abidelerinin yerlesdiyi sahenin sag sahildeki istehkamdan simalda qismen qazintilar aparib 69 Neticede orta esrlere aid olan keramika suse saxsi sumuk ve diger el emeyi aletleri tapilmis ve sergi yaradilaraq numayis etdirilmisdir 70 Daha sonra muntezem qazintilar neticesinde cox sayda bele esyalar tapildi Onlarin bir coxunun uzerinde ornamentlerle ehalinin dini rituallari meiseti ve mesguliyyet sehneleri eks olunmusdur 70 1938 1940 ci illerde Ishaq Ceferzade Qedim Gencenin tarixi qazintilari ocerkinde seherin arxeoloji qazintilarinin neticelerini qeyd etmisdir 70 1981 1982 ci illerde Qedim Gence erazisinde arxeoloq Cabbar Xelilovun arasdirmalari neticesinde IX XVII esrlere aid olan medeni tebeqe ve elece de bir cox qiymetli senet numuneleri askar edilmisdir Onlarin arasinda Cinde hazirlanmis heroqlifli saxsi qab askar edilmisdir 71 40 42 55 sm e 46 25 17 s u 38 Qedim Beyleqan Beyleqan Beyleqan seherinden 15 km simal qerbde yerlesen arxeoloji abideler kopleksi V XIII esrlerde Paytakaran seherinin yerlesdiyi qedim seher yeridir Mil duzunde yerlesen qedim Orneqala yasayis yerinin tedqiqine hele 1933 cu ilde AMEA nin elmi emekdaslari I I Messaninovun rehberliyi altinda baslamislar Ikinci defe Orenqalada arxeoloji qazinti isleri E Elekberovun rehberliyi altinda 1936 ci ilde aparilmisdir Qazintilarin neticesi olaraq seherin texmini planini cizmaq ve bezi yerlerde medeni tebeqelerin xarakteristikasini vermek mumkun olmusdu E Elekberov qazinti sahesinde feodallara ve varli seherlilere aid ev qaliqlarini tedqiq etmisdi Alim bunlardan basqa askar edilen kicik hecmli evlerin ise senetkarlara mexsus olmasi mulahizesini ireli surmusdur E Elekberovun Orenqala seher yerinde apardigi arxeoloji qazintilar neticesinde melum olmusdur ki qazinti sahesinin muxtelif tebeqelerinden elde edilen maddi medeniyyet qaliqlarinin esas hissesi keramika numunelerinden ibaretdir Orenqalada ucuncu arxeoloji qazinti I M Ceferzadenin rehberliyi ile 1951 ci ilin yanvar ayinda AMEA nin Tarix Institutunun teskil etdiyi ekspedisiya aparmisdir Bu qazintilar zamani Kicik seherin simal qerb xendeyi Boyuk seherin simal serq divarini uzde deyil derinden kesdiyi mueyyenlesdirilmis ve hemin divarin ilk defe saman qarisiq ciy kerpicden sonra ise mohreden tikildiyi aydinlasdirilmisdir 1953 1957 ci il qazintilari SSR EA nin Arxeologiya Institutunun Leninqrad bolmesi ile Azerbaycan SSR EA Tarix Institutunun 1953 cu ilde teskil olunmus birge ekspedisiyasi terefinden aparilmisdir A A Iessenin rehberlik etdiyi bu ekspedisiya Orenqalada uc yerde qazinti aparmisdir 40 42 55 sm e 46 25 17 s u 39 Qedim Berde Berde Berde seheri erazisinde yerlesen arxeoloji abideler kopleksi Partav seherinin yerlesdiyi qedim seher yeridir Seher yeri qala divarlari ile ehate olunmusdur Xalq arasinda Nusabe qalasi adi ile taninan Berde qalasi bezi menbelere gore meshur memar Ecemi mektebinin yetirmesi naxcivanli Ehmed ibn Eyyub el Hafiz terefinden 1322 ci ilde tikilib Silindir sekilli qalanin radiusu 60 metr hundurluyu 13 metr divar horgusunun eni ise 80 santimetrdir Berde qalasi haqqinda bir cox seyyahlarin eserlerinde melumatlar var Melumdur ki qala monqollarin Azerbaycana yurusleri zamani dagidilib ve sonradan berpa olunub XIII esr seyyahi Hemdullah Qezvini Nuzhet el Qulub eserinde qalanin eramizdan evvel Makedoniyali Iskender terefinden tikdirildiyini yazib 72 O hemcinin qeyd edib ki qala Sasani hokmdari Firuzun dovrunde abadlasdirilib Nizami Gencevi de Iskendername de Berde qalasinin tesvirini verib 40 Qedim Semkir Semkir Semkir seheri erazisinde yerlesen arxeoloji abideler kopleksi qedim seher yeridir Orta esr Semkir seherinin xarabaliqlari Semkircayin sol sahilinde Azerbaycan Respublikasinin Semkir rayonunun Muxtariyye kendinin simalinda yerlesir Abidenin tesviri onun orta esr duzen seherler ucun seciyyevi olan butun elametlere malik oldugunu gosterir Seher yerinin 2007 ci ilde cekilmis topoplani seherin dordbucaqliya yaxin plan qurulusunu mueyyenlesdirmeye imkan vermisdir Orta esr Semkir seher yerinin oyrenilme tarixi XIX esrin ilk rubunden baslansa da burada genis arxeoloji qazintilar yalniz XX esrin ilk onilliyine aiddir 73 2006 2013 cu illerde seher yerinde alti sahede arxeoloji qazintilar aparilib 73 Arxeoloji qazintilar neticesinde xeyli tikinti qaliqlari o cumleden istehkam tikililerinin mulki tikililerin qaliqlari seher abadligi ile bagli muhendis qurgulari uze cixarilmisdir 73 41 Sabran Sabran Sabran seheri erazisinde yerlesen arxeoloji abideler kopleksi qedim seher yeridir Seherin xarabaliqlari Sabran rayonunun Sahnezerli kendinin yaxinligindadir Burada sumlama zamani gil ve saxsi qab qiriqlari Sasaniler dovrune aid kerpicler tekne qebirler ve erken orta esrler seherine mexsus diger maddi medeniyyet esyalari uze cixarilmisdir S T Yeremyanin fikrince Sabran seheri erken orta esrlerde Servan vilayetinin merkezi ve Massaget Arsakilerinin siyasi merkezi olmusdur 74 Ereb muellifleri Sabrani Sasani hokmdari I Xosrov Enusirevanin 531 579 saldirdigini qeyd edirler 75 XVIII esrin sonlarinda Seberan erazisinde olmus Bibersteyn yazir Vaxtile muhum seher olub indi ise yalniz xarabaliqlari qalmis Seberan seheri duzenlikde onun adini dasiyan cayin sol sahilinde yerlesmisdir 76 41 17 44 sm e 48 52 53 s u 42 Elince qalasi Xanegah Culfa rayonu Culfa rayonunun Xanegah kendi erazisinde yerlesen VII XII esrlere aid qaladir Semseddin Eldenizin hakimiyyet illerinden baslayaraq Atabeyler dovletinin bas xezinesi Elince qalasinda saxlanmis Elincedeki saraylar ve yardimci binalarin bir coxu Azerbaycan Atabeylerinin sifarisi ile ucaldilmisdir Dagin en uca yerinde Elincenin ic qalasi yerlesir Bu icqalani yerli ehali Sahtaxti adlandirir Hakimlerin o cumleden Eldegiz hokmdarlarinin saraylari Sahtaxti terrasinda yerlesir 77 Elincenin qala divarlari ve qalanin daxilinde olan tikililerde yuksek tikinti medeniyyeti gorunur qala tikintisi ucun qeyri adi sayilan ince islenmis das ayrintilar goze deyir Mehz bu sebebden de mutexessisler Elince qalasinin Naxcivan Maraga memarliq mektebinin en gozel eserlerinden biri heasb edirler 77 Elinceqalanin divarlari Elince daginin eteklerinden baslayaraq pilleler seklinde yuxariya dogru ucalir ve onun zirvesini tamamile ehate edir Qalanin qedim bendi etraf kendlerden getirilmis iri daslardan ve bismis kerpicden horulmusdur 77 39 11 40 sm e 45 41 49 s u 43 Gilgilcay istehkamlari kompleksi Gilgilcayin sahili Sabran rayonu Sabran rayonu erazisinde Gilgilcayin her iki sahilinde bir birinden 220 metr arali iki divardan ibaret gil das sedlerdir Erebdilli menbelerde Sur et Tin Gil divar adlandirilan bu seddin esasinin Sasani hokmdari Qubad 488 531 zamaninda qoyuldugu bildirilir Gilgilcayin Xezere tokulduyu yerden baslayan seddin divarlari Babadagin zirvesine dogru 60 kilometre qeder uzanir Gilgilcay seddine daxil olan Ciraqqala Azerbaycanin dag qalalari icerisinde en oynaq silueti olan abidedir V esrde insa edilmis Ciraqqala feal movqeyi mohkem qurulusu ile Gilgilcay seddinin bas dayaq menteqesi idi 44 Mugan Babazanli yasayis yeri Cuxanli Salyan rayonu Salyan rayonunun Cuxanli kendi erazisinde yerlesen e e I minilliye aid yasayis yeridir Yasayis meskeni Elet Astara magistral yolunun tikintisi zamani aparilan qazintilar neticesinde askarlanib Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasi Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutunun arxeoloji ekspedisiya qrupu qedim yasayis meskeninde arasdirmalar aparib Ilkin neticeye gore bu erazide eramizdan evvel III esrden bizim eranin III esrinedek yasayis olub Erazinin kecmisinden tefsilati ile xeber veren bu tapintinin unikalligi ondadir ki burada yasayis yeri ile mezarliq bir erazide yerlesir ve eyni dovre aiddir Aparilan arasdirmalar zamani 5 kup qebir ve 5 torpaq qebir tapilib Bunlarin arasinda hem usaq hem de boyuklere aid qebirler var Arxeoloq Arif Memmedov bildirib ki arxeoloji qazintilar zamani askar edilen kup qebirlerden birinin uzerinde samanizmle bagli tesvirler verilib 78 39 38 40 sm e 48 58 31 s u Istinadlar Redakte Azerbaycan Respublikasi Nazirler Kabinetinin 2 avqust 2001 ci il tarixli 132 nomreli qerarina 1 nomreli elave Azerbaycan Respublikasi Medeniyyet ve Turizm Nazirliyi Istifade tarixi 9 yanvar 2015 M M Gusejnov A K Dzhafarov Paleolit Azerbajdzhana Elm 1986 Azerbaycan arxeologiyasi alti cildde I cild Baki 208 M M Gusejnov Drevnij paleolit Azerbajdzhana Baku 1985 1 2 Azerbaycan arxeologiyasi alti cildde I cild Baki 5 Azerbaycan arxeologiyasi alti cildde I cild Baki 35 Azerbaycan arxeologiyasi alti cildde I cild Baki 31 Azerbaycanda qeydiyyata alinmis dunya ehemiyyetli arxeoloji abidelerin siyahisi Naxcivan Ensiklopediyasi I Tekmillesdirilmis ve yeniden islenmis ikinci nesr Naxcivan AMEA Naxcivan bolmesi V Y Talibov 2005 seh 596 ISBN 5 8066 1468 9 Azerbaycan arxeologiyasi alti cildde I cild Baki 40 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 53 Azerbaycan Arxeologiyasi Das dovru alti cildde I cild Baki AMEA Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutu Serq Qerb 2008 406 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 50 51 Chalagantәpә Pod red Dzh Kulieva Azerbajdzhanskaya sovetskaya enciklopediya Glavnaya redakciya Azerbajdzhanskoj sovetskoj enciklopedii 1987 T X S 302 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 47 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 34 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 152 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 88 1 2 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 90 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 70 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 97 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 64 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 65 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 94 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 95 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 144 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 145 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 167 1 2 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 168 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 169 1 2 Nezerli T 2008 18 iyul Qaxin turizm perspektivleri Azerbaycan qezeti Istifade tarixi 23 noyabr 2017 SARICA MINBEREK DUZUNDE MUZEY QORUQ YARADILACAQDIR azertag az AzerTac 10 09 2006 Istifade tarixi 23 noyabr 2017 Sarica Minberek yasayis yeri ve kurqanlar gakh cls az Qax rayon Merkezi kitabxanasi Istifade tarixi 23 noyabr 2017 olu kecid 1 2 3 4 AMEA Naxcivan Abideleri Ensiklopediyasi Baki 2008 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 83 1 2 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 148 Vefali Tebriz 06 05 2011 Bolgelerde tarixi abidelere laqeydlik var hafta az Istifade tarixi 24 noyabr 2017 olu kecid Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 198 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 125 1 2 3 4 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 127 A Alekperov Issledovaniya po arheologii i etnografii Azerbajdzhana Baku 1960 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 137 Lauren Ristvet Hilary Gopnik Veli Bakhshaliyev Hannah Lau Safar Ashurov and Robert Bryant On the Edge of Empire 2008 and 2009 Excavations at Oglanqala Azerbaijan American Journal of Archeology Agstafa rayonu azerbaijan az Istifade tarixi 25 noyabr 2017 olu kecid Abdullayeva Fexriyye 02 12 2011 Rayon zengin medeni irsi ile yanasi fusunkar tebieti ile de turistler ucun celbedici mekandir medeniyyet az Istifade tarixi 30 noyabr 2017 Gedebeyin Soyudlu kendi esl mocuzedir day az 3 marta 2014 Istifade tarixi 30 noyabr 2017 Memmedova Fazile 2009 5 aprel Gedebey abideleri Azerbaycan qezeti 6 Istifade tarixi 30 noyabr 2017 XIN Qarabagdaki muzeylerde olan kolleksiyalar satisa cixarilib oxu az 6 Noy 2015 Istifade tarixi 30 noyabr 2017 1 2 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 129 1 2 3 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 186 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 138 1 2 Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti 149 1 2 3 Hesenov Sebuhi 12 05 2017 Xaraba Gilan orta esrlerin muhum ticaret ve senetkarliq merkezlerinden biri olub serqqapisi az Serq qapisi qezeti Istifade tarixi 1 dekabr 2017 Eliyeva Gulnar 5 Avqust 2015 Xaraba Gilan Plovdagdan qedim gil qablar tapdi publika az Istifade tarixi 1 dekabr 2017 Xarabagilan arami yazisi meqalesi Naxcivan Ensiklopediyasi AMEA Baki 2002 seh 200 M Kalankatli Albaniya tarixi seh 27 II kitab 17 Svyatoj Elisej ieromonah Aleksij Nikonorov Istoriya hristianstva v Kavkazskoj Albanii Dissertaciya na soiskanie uchenoj stepeni kandidata bogosloviya A A Karaxmedova Qruntovoe poqrebenie Kisskoy cherkvi AMEA Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutunun Qafqazin Arxeologiya ve Etnoqrafiyasi Beynelxalq elmi konfransinin materialari B 2000 seh 90 A A Karaxmedova Qruntovoe poqrebenie Kisskoy cherkvi AMEA Arxeologiya ve Etnoqrafiya Institutunun Qafqazin Arxeologiya ve Etnoqrafiyasi Beynelxalq elmi konfransinin materialari B 2000 seh 92 94 Gadirov F V Raboty 1975 goda na gorodishe Kabala Selbire AEIA v 1975 g Baku 1978 Kaziev S M Pervye itogi arheologicheskih razvedok i raskopok v gorodishe Kabala MKA VI 1965 Qaziyev S M Qebele seherinin tarixi arxeoloji tedqiqi MKA V Baki 1964 Qaziyev S M Qebele mahalinin qedim tarixinden VIKA Baki 1962 1 2 Samaxi seherinin tarixi Samaxi Ensiklopediyasi shamakhi encyclopedia az Istifade tarixi 3 dekabr 2017 Samaxi seheri tarix gov az 2017 12 04 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Istifade tarixi 3 dekabr 2017 Nүјdү abidәlәri Pod red Dzh Kulieva Azerbajdzhanskaya sovetskaya enciklopediya Glavnaya redakciya Azerbajdzhanskoj sovetskoj enciklopedii 1983 T VII S 311 312 Babaev I A Goroda Kavkazskoj Albanii v IV v do n e III v n e B Elm 1990 S 161 236 s Xudiyev Nizami 2014 XACMAZ GORUSLER DUSUNCELER PDF Baki Elm ve Tehsil Istifade tarixi 3 dekabr 2017 1 2 E I Novruzlu V B Baxseliyev Serurun arxeoloji abideleri Baki 1993 Ahmedov R Dzh 1988 Gyandzha srednevekovya arheologicheskoe izuchenie B Elm seh 5 1 2 3 Ahmedov R Dzh 1988 Gyandzha srednevekovya arheologicheskoe izuchenie B Elm seh 6 Arazova R Alpan cayi sahilinden olan gorkemli albansunas azerb Azerbaycan Arxeologiyasi zhurnal 2001 No 3 S 1 4 Berde seherinin tarixi berde ih gov az Berde seher icra hakimiyyeti Istifade tarixi 4 dekabr 2017 1 2 3 Orta esr seher yeri shamkir archeo az Istifade tarixi 4 dekabr 2017 olu kecid Epemyan C T 1966 Shapotpena Ptolemeya v cvyazi c icctopiej ckifckogo capava ppikacpijckogo pobepezhya Tbilici 76 77 Ibn Xordadbeh s 123 Marschall fon Bieberstein Tableau des provinces situees sur la cote occidentale de la mer Caspienne entre Jes fleuves Terek et Kour CPb 1798 c ll 1 2 3 C Qiyasi Nizami dovrunun memarliq abideleri Baki Isiq nesriyyati 1991 seh 158 Babayev Mahir 01 05 2016 Salyanda askar edilen Mugan Babazanli abideleri Azerbaycanin qedim tarixinden xeber verir azertag az AzerTac Istifade tarixi 5 dekabr 2017 Edebiyyat RedakteM Gusejnov A K Dzhafarov Paleolit Azerbajdzhana Elm 1986 M Gusejnov Drevnij paleolit Azerbajdzhana Baku Elm 1985 Azerbaycan arxeologiyasi alti cildde I cild Baki Baxseliyev Veli 2006 Azerbaycan arxeologiyasi I cild Baki Azerbaycan Milli Elmler Akademiyasinin Naxcivan Bolmesi Naxcivan Dovlet Universiteti A Alekperov Issledovaniya po arheologii i etnografii Azerbajdzhana Baku 1960Hemcinin bax RedakteAzerbaycanda qeydiyyata alinmis dunya ehemiyyetli memarliq abidelerinin siyahisi Azerbaycanda qeydiyyata alinmis olke ehemiyyetli memarliq abidelerinin siyahisi Azerbaycanda qeydiyyata alinmis yerli ehemiyyetli memarliq abidelerinin siyahisiMenbe https az wikipedia org w index php title Azerbaycanda qeydiyyata alinmis dunya ehemiyyetli arxeoloji abidelerin siyahisi amp oldid 5959594, wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, hersey,

ne axtarsan burda

, en yaxsi meqale sayti, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, seks, porno, indir, yukle, sex, azeri sex, azeri, seks yukle, sex yukle, izle, seks izle, porno izle, mobil seks, telefon ucun, chat, azeri chat, tanisliq, tanishliq, azeri tanishliq, sayt, medeni, medeni saytlar, chatlar, mekan, tanisliq mekani, mekanlari, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar.