| Haqqında bir sıra məqalələrin bir hissəsi |
| Vergitutma |
|---|
![]() |
| Fiskal siyasəti aspekti |
| |
| İctimai maliyyə |
|---|
![]() |
| |
Vergi gəliri — dövlət və yerli idarəetmə orqanlarının fəaliyyətini maliyyələşdirmək üçün vergi ödəyicilərindən toplanan vəsaitlər. Vergi gəlirləri dövlət büdcəsinin əsas gəlir mənbəyidir və ölkənin fiskal siyasətinin icrasında mühüm rol oynayır. Vergi gəliri dövlətin hüquqi və fiziki şəxslərdən qanunvericiliklə müəyyən olunmuş qaydada və məcburi şəkildə yığdığı maliyyə vəsaitidir. Bu gəlirlər ictimai xərclərin — müdafiə, təhsil, səhiyyə, sosial təminat, infrastruktur və digər sahələrin maliyyələşdirilməsinə yönəldilir.
Vergi gəlirləri müxtəlif əsaslara görə qruplaşdırıla bilər:
- Vergi növünə görə
- Birbaşa vergilər — gəlir vergisi, mənfəət vergisi, əmlak vergisi;
- Dolayı vergilər — əlavə dəyər vergisi (ƏDV), aksiz vergisi, gömrük rüsumları.
- İdarəetmə səviyyəsinə görə
- Mərkəzi vergi gəlirləri — dövlət büdcəsinə daxil olan vergilər;
- Yerli vergi gəlirləri — bələdiyyələrin və ya yerli büdcələrin vergi gəlirləri.
Vergi gəlirləri dövlətin iqtisadi və sosial siyasətinin həyata keçirilməsi üçün əsas maliyyə mənbəyidir. Onların sabit və ədalətli yığılması iqtisadi dayanıqlığın təmin olunmasına, inflyasiyanın qarşısının alınmasına və dövlətin strateji məqsədlərinin icrasına töhfə verir.
Statistik göstəricilər
| ]Bir çox ölkələrdə vergi gəlirlərinin ÜDM-dəki payı inkişaf səviyyəsini və fiskal intizamı göstərən mühüm göstəricilərdən biridir. Beynəlxalq təşkilatlar (məsələn, OECD, IMF, Dünya Bankı) bu göstəriciləri izləyir və müqayisəli təhlillər aparırlar. Vergi gəlirlərinin düzgün idarə olunması üçün dövlətlər xüsusi vergi orqanları və maliyyə idarəetmə sistemləri yaradırlar. Bu sahədə şəffaflıq, hesabatlılıq və vergi intizamı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Vergitutma və dövlətin imkanları
| ]Vergitutma istənilən ölkədə dövlətin imkanlarını və hesabatlılığını artıran əsas vəzifələrdən biri olmuşdur. Çarlz Tilli vergitutmanı dövlətin əsas funksiyalarını həyata keçirmək üçün tələb olunan resurs toplama forması kimi qiymətləndirir. Bu funksiyalara ictimai siyasətlərin (təhsil, infrastruktur, səhiyyə), dövlət quruculuğunun və müdafiənin həyata keçirilməsi daxildir. Vergitutma Qərbi Avropada xüsusilə müharibələrin maliyyələşdirilməsinin vacib olduğu dövrdə əvəzolunmaz hala gəldi. Daha sonra bu Avropa modeli bütün dünyaya ixrac edildi. Müasir dövrdə vergitutma səviyyəsi dövlətin imkanlarını (state capacity) qiymətləndirmək üçün göstərici kimi istifadə olunur. İnkişaf etmiş ölkələr daha çox vergi toplayır və bu səbəbdən də daha keyfiyyətli ictimai xidmətlər təqdim edə bilirlər. Eyni zamanda, yüksək vergitutma dövlətin vətəndaşlara qarşı daha hesabatlı olmasını tələb edir ki, bu da demokratiyanı gücləndirir.
Fərdi gəlir vergisindən toplanan vergi gəlirləri inkişaf etmiş ölkələrdə ümumi vergi gəlirlərinin daha böyük faizini təşkil edir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə isə vergi gəlirləri daha çox mallara və xidmətlərə tətbiq edilən vergilərdən asılıdır.
Vergitutma səviyyəsində dəyişikliklər
| ]Vergitutma səviyyəsində baş verən dəyişikliklərin ümumi vergi gəlirlərinə təsiri araşdırılan malın xüsusiyyətlərindən, xüsusilə də onun qiymət elastikliyindən asılıdır. Əgər bir malın tələbi qiymətə qarşı elastik deyilsə (qiymət qeyri-elastikdirsə), vergi və ya rüsumun artırılması tələbdə cüzi azalmaya səbəb olacaq — bu da hər vahiddən əldə olunan daha yüksək vergi hesabına ümumi vergi gəlirinin artmasına gətirib çıxaracaq. Əksinə, əgər malın tələbi qiymətə qarşı elastikdirsə, vergi dərəcəsinin artırılması vergi gəlirlərinin azalmasına səbəb ola bilər.
Laffer əyrisi
| ]Laffer əyrisi nəzəriyyəsi iddia edir ki, hətta qiymətə qarşı qeyri-elastik olan mallar (məsələn, asılılıq yaradan zəruri məhsullar) üçün belə vergi gəlirlərini maksimuma çatdıracaq bir nöqtə mövcuddur. Bu nöqtədən sonra vergi dərəcələrinin artırılması ümumi vergi gəlirlərinin azalmasına səbəb olur. Bu aşağıdakı səbəblərlə izah oluna bilər:
- İnsanların ödəmə qabiliyyətinin hüdudları
- Bahalı əvəzedicilərin mövcudluğu (və onların daha sərfəli hala gəlməsi)
- Vergidən yayınmanın artması (məsələn, “qara bazar” vasitəsilə)
- Vergi yükünün artması səbəbilə biznes fəaliyyətinin daralması
Laffer əyrisi isə bütün iqtisadçılar tərəfindən qəbul edilmir. Nobel laureatı Pol Kruqman bu nəzəriyyəni "zibil iqtisadiyyatı" (ing. junk economics) adlandırmışdır.
İstinadlar
| ]- Brautigam, Deborah. "Building Leviathan: Revenue, State Capacity, and Governance" (PDF). Institute of Development Studies. 33. 2002. 20 may 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 25 iyul 2025.
- Sion Barry, "DVLA sets pace for public sector", Wales Online, Retrieved 21 November 2013
- "Taxes, Duties, Imposts and Excises" Arxiv surəti 1 mart 2014 tarixindən (Wayback Machine) saytında, Duke University, Retrieved 21 November 2013
- Lin, Shuanglin. China's Public Finance: Reforms, Challenges, and Options. New York, NY: Cambridge University Press. 2022. ISBN .
- Besley, Timothy; Persson, Torsten. Pillars of Prosperity: The Political Economics of Development Clusters. Princeton University Press. 2011. səh. 1.
- Tilly, Charles. Coercion, Capital, and European States: AD 990–1990. Blackwell. 1990. səh. 96.
- Centeno, Miguel A. "Blood and Debt: War and Taxation in Nineteenth-Century Latin America". American Journal of Sociology. 102 (6). 1997: 1565–1605.
- "Taxation and State Capacity". OECD. İstifadə tarixi: 25 iyul 2025.
- World Development Report 2019: The Changing Nature of Work. World Bank. 2019. səh. 55.
- Gruber, Jonathan. Public Finance and Public Policy. Worth Publishers. 2016. səh. 617.
- Mitchell, Daniel. The Laffer Curve: Past, Present, and Future. Heritage Foundation. 2006.
- Herbst, Jeffrey. "War and the State in Africa". International Security. 14 (4). 1990: 117–139. doi:10.2307/2538753. JSTOR 2538753.
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Vikipediya azad ensiklopediya Haqqinda bir sira meqalelerin bir hissesiVergitutmaFiskal siyaseti aspektiSiyasetlerIqtisadi edalet Dovlet geliri Emlak vergisinin beraberlesdirilmesi Vergi geliri Vergisiz gelirler Vergi qanunu Vergi kateqoriyasi Sabit vergi Kredit Vergi tetili Vergi islahati Vergi reqabeti Vergi tutulmasi Ikiqat vergitutmaIqtisadiyyatUmumi nezeriyyeLaffer eyrisiVergilerin bolusdurulmesiVergi derecesiYigimUygunsuzluqUmumiVergiden yayinma Vergiden yayinma Qara bazarKorporativ BEPS Mekanlar OFC Esas numunelerDolayi EDV Aksiz Gelir Emlak Beynelxalq Avropa Ittifaqinin vahid konsolide edilmis korporativ vergi bazasi CCCTB Tobin vergisi Transfer qiymetleriTicaretGomruk Idxal Ixrac Tarif muharibesi Azad ticaret Azad ticaret zonasiTedqiqatAkademikTebligat qruplari ITEP Boyuk Britaniya ABS TJN ABS DinFiscus Judaicus Cizye Xums ZekatOlkeye goreButun OlkelerFerdi olkeler Iqtisadiyyat portali Pul portalibrIctimai maliyyeSiyasetlerKend teserrufati Iqtisadi Enerji Senaye Investisiya Sosial Ticaret Maliyye Pul Siyaset qarisigiMaliyye siyasetiBudce Siyaset Borclar Maliyye ittifaqi Gelir Xercler VergiPul siyasetiQizil ehtiyatlari Faiz derecesi Pul hakimiyyeti Merkezi bank Valyuta surasi Pul valyuta ittifaqi Pul kutlesiXarici ticaret siyasetiTicaret balansi Azad ticaret Ticaret faydasi Qeyri tarif tenzimlenmesi Proteksionizm Rusum Ticaret bloku Ticaret yaradilmasi Ticaret texribatiGelirXerclerQeyri vergi geliri Vergi geliriOptimalBalanslasdirilmis budce Iqtisadi artim Vaqner qanunuIslahat Pul portalibr Vergi geliri dovlet ve yerli idareetme orqanlarinin fealiyyetini maliyyelesdirmek ucun vergi odeyicilerinden toplanan vesaitler Vergi gelirleri dovlet budcesinin esas gelir menbeyidir ve olkenin fiskal siyasetinin icrasinda muhum rol oynayir Vergi geliri dovletin huquqi ve fiziki sexslerden qanunvericilikle mueyyen olunmus qaydada ve mecburi sekilde yigdigi maliyye vesaitidir Bu gelirler ictimai xerclerin mudafie tehsil sehiyye sosial teminat infrastruktur ve diger sahelerin maliyyelesdirilmesine yoneldilir Vergi gelirleri muxtelif esaslara gore qruplasdirila biler Vergi novune gore Birbasa vergiler gelir vergisi menfeet vergisi emlak vergisi Dolayi vergiler elave deyer vergisi EDV aksiz vergisi gomruk rusumlari Idareetme seviyyesine gore Merkezi vergi gelirleri dovlet budcesine daxil olan vergiler Yerli vergi gelirleri belediyyelerin ve ya yerli budcelerin vergi gelirleri Vergi gelirleri dovletin iqtisadi ve sosial siyasetinin heyata kecirilmesi ucun esas maliyye menbeyidir Onlarin sabit ve edaletli yigilmasi iqtisadi dayaniqligin temin olunmasina inflyasiyanin qarsisinin alinmasina ve dovletin strateji meqsedlerinin icrasina tohfe verir Statistik gostericiler span Bir cox olkelerde vergi gelirlerinin UDM deki payi inkisaf seviyyesini ve fiskal intizami gosteren muhum gostericilerden biridir Beynelxalq teskilatlar meselen OECD IMF Dunya Banki bu gostericileri izleyir ve muqayiseli tehliller aparirlar Vergi gelirlerinin duzgun idare olunmasi ucun dovletler xususi vergi orqanlari ve maliyye idareetme sistemleri yaradirlar Bu sahede seffafliq hesabatliliq ve vergi intizami xususi ehemiyyet dasiyir Vergitutma ve dovletin imkanlari span Vergitutma istenilen olkede dovletin imkanlarini ve hesabatliligini artiran esas vezifelerden biri olmusdur Carlz Tilli vergitutmani dovletin esas funksiyalarini heyata kecirmek ucun teleb olunan resurs toplama formasi kimi qiymetlendirir Bu funksiyalara ictimai siyasetlerin tehsil infrastruktur sehiyye dovlet quruculugunun ve mudafienin heyata kecirilmesi daxildir Vergitutma Qerbi Avropada xususile muharibelerin maliyyelesdirilmesinin vacib oldugu dovrde evezolunmaz hala geldi Daha sonra bu Avropa modeli butun dunyaya ixrac edildi Muasir dovrde vergitutma seviyyesi dovletin imkanlarini state capacity qiymetlendirmek ucun gosterici kimi istifade olunur Inkisaf etmis olkeler daha cox vergi toplayir ve bu sebebden de daha keyfiyyetli ictimai xidmetler teqdim ede bilirler Eyni zamanda yuksek vergitutma dovletin vetendaslara qarsi daha hesabatli olmasini teleb edir ki bu da demokratiyani guclendirir Ferdi gelir vergisinden toplanan vergi gelirleri inkisaf etmis olkelerde umumi vergi gelirlerinin daha boyuk faizini teskil edir Inkisaf etmekde olan olkelerde ise vergi gelirleri daha cox mallara ve xidmetlere tetbiq edilen vergilerden asilidir Vergitutma seviyyesinde deyisiklikler span Vergitutma seviyyesinde bas veren deyisikliklerin umumi vergi gelirlerine tesiri arasdirilan malin xususiyyetlerinden xususile de onun qiymet elastikliyinden asilidir Eger bir malin telebi qiymete qarsi elastik deyilse qiymet qeyri elastikdirse vergi ve ya rusumun artirilmasi telebde cuzi azalmaya sebeb olacaq bu da her vahidden elde olunan daha yuksek vergi hesabina umumi vergi gelirinin artmasina getirib cixaracaq Eksine eger malin telebi qiymete qarsi elastikdirse vergi derecesinin artirilmasi vergi gelirlerinin azalmasina sebeb ola biler Laffer eyrisi span Laffer eyrisi nezeriyyesi iddia edir ki hetta qiymete qarsi qeyri elastik olan mallar meselen asililiq yaradan zeruri mehsullar ucun bele vergi gelirlerini maksimuma catdiracaq bir noqte movcuddur Bu noqteden sonra vergi derecelerinin artirilmasi umumi vergi gelirlerinin azalmasina sebeb olur Bu asagidaki sebeblerle izah oluna biler Insanlarin odeme qabiliyyetinin hududlari Bahali evezedicilerin movcudlugu ve onlarin daha serfeli hala gelmesi Vergiden yayinmanin artmasi meselen qara bazar vasitesile Vergi yukunun artmasi sebebile biznes fealiyyetinin daralmasi Laffer eyrisi ise butun iqtisadcilar terefinden qebul edilmir Nobel laureati Pol Kruqman bu nezeriyyeni zibil iqtisadiyyati ing junk economics adlandirmisdir Istinadlar span Brautigam Deborah Building Leviathan Revenue State Capacity and Governance PDF Institute of Development Studies 33 2002 20 may 2023 tarixinde arxivlesdirilib PDF Istifade tarixi 25 iyul 2025 Sion Barry DVLA sets pace for public sector Wales Online Retrieved 21 November 2013 Taxes Duties Imposts and Excises Arxiv sureti 1 mart 2014 tarixinden Wayback Machine saytinda Duke University Retrieved 21 November 2013 Lin Shuanglin China s Public Finance Reforms Challenges and Options New York NY Cambridge University Press 2022 ISBN 978 1 009 09902 8 Besley Timothy Persson Torsten Pillars of Prosperity The Political Economics of Development Clusters Princeton University Press 2011 seh 1 Tilly Charles Coercion Capital and European States AD 990 1990 Blackwell 1990 seh 96 Centeno Miguel A Blood and Debt War and Taxation in Nineteenth Century Latin America American Journal of Sociology 102 6 1997 1565 1605 Taxation and State Capacity OECD Istifade tarixi 25 iyul 2025 World Development Report 2019 The Changing Nature of Work World Bank 2019 seh 55 Gruber Jonathan Public Finance and Public Policy Worth Publishers 2016 seh 617 Mitchell Daniel The Laffer Curve Past Present and Future Heritage Foundation 2006 Herbst Jeffrey War and the State in Africa International Security 14 4 1990 117 139 doi 10 2307 2538753 JSTOR 2538753 Normativ yoxlamaGND 4139221 8 Microsoft 121964417 NKC ph436059 Kateqoriya Vergiler

