Azərbaycanca AzərbaycancaDeutsch Deutsch日本語 日本語Lietuvos Lietuvosසිංහල සිංහලTürkçe TürkçeУкраїнська УкраїнськаUnited State United State
Dəstək
www.wikimedia.az-az.nina.az

Vikipediya azad ensiklopediya Fəlsəfədə dində və psixologiyada xeyir və şər anlayışı geniş yayılmış bir dixotomiyadır Ma

Xeyir və şər

Xeyir və şər
TikTok Jeton Satışı
Vikipediya, azad ensiklopediya

Fəlsəfədə, dində və psixologiyada "xeyir və şər" anlayışı geniş yayılmış bir dixotomiyadır. Manixeyçi və təsirinə malik dinlərdə şər və antaqonist əksi kimi qəbul edilir; burada xeyirin qalib gəlməli, şərin isə məğlub edilməli olduğu düşünülür.

Şər anlayışı tez-tez dərin əxlaqsızlıq mənasında işlədilir. Şər bəzən fövqəltəbii bir qüvvə kimi də təsvir edilmişdir. Şərin tərifləri və onun motivlərinin təhlili müxtəliflik göstərir. Bununla belə, şərlə adətən davranışlar — , eqoizm, və ya — əlaqələndirilir.

Xeyir və şərin (və ya əxlaqın) əsas tədqiqat sahəsi etikadır. Etikanın üç əsas qolu mövcuddur: necə davranmalı olduğumuzu araşdıran normativ etika, konkret əxlaqi problemlərlə məşğul olan və əxlaqın mahiyyətini tədqiq edən .

Tarix və etimologiya

| ]

Hər bir dildə “doğru və ya arzuolunan keyfiyyətə malik olmaq” mənasında xeyir () və “arzuolunmaz” mənasında pis anlayışını ifadə edən söz mövcuddur. Əxlaqi mühakimə hissi və “doğru və yanlış, xeyir və şər” fərqləndirməsi sırasına daxildir.

Qədim dünya

| ]

Filosof Zərdüşt erkən İran tanrılarının iki qarşı duran qüvvəyə endirmişdir: Ahura Mazda ( ) və (Dağıdıcı Ruh), hansı ki, bir-biri ilə münaqişə halında idi.

Bu fikir sonradan bir dinə çevrilmiş və çoxsaylı yaranmasına səbəb olmuşdur; onların bəziləri ifrat dualist inancları qəbul edərək maddi dünyanın rədd edilməli, ruhani dünyanın isə qəbul olunmalı olduğunu irəli sürmüşdür. Qnostik ideyalar bir çox dinlərə təsir göstərmişdir. Bu dinlərə görə (maarifçilik, , və ya kimi müxtəlif cür yozulur) şəxsi yoxsulluq həddinə çatan xeyriyyəçilik, (dinləyicilər üçün mümkün qədər, üçün isə tam) və başqalarına kömək etməklə hikmət axtarışı yolu ilə əldə edilə bilər.

Eyni şəkildə, qədim Misirdə — ədalət, nizam və bütövlük prinsipi — və — xaos, nizamsızlıq və çürümə prinsipi — anlayışları mövcud idi; birincisi cəmiyyətin təcəssüm etdirməyə çalışdığı güc və prinsipləri, ikincisi isə cəmiyyəti zəiflədən amilləri ifadə edirdi. Bu uyğunluq qədim Mesopotamiya dinində, eləcə də Marduk ilə Tiamat arasındakı qarşıdurmada da əks olunur.

Klassik dünya

| ]

κακός və ἀγαθός sözlərinin əsas mənaları müvafiq olaraq “pis, qorxaq” və “yaxşı, cəsur, bacarıqlı”dır; onların mütləq mənada istifadəsi yalnız e.ə. təxminən 400-cü illərdə, xüsusilə , o cümlədən Demokritdə formalaşmağa başlamışdır. Bu mütləq mənada əxlaq anlayışı Platonun dialoqlarında möhkəmlənmişdir; bu proses monoteizm düşüncəsinin meydana çıxması ilə paralel getmişdir (xüsusilə də dialoqunda, burada dindarlıq (τὸ ὅσιον) əxlaqi mütləq kimi müzakirə olunur). Bu fikir neoplatonçular, Qnostiklər və tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir.

Bu nisbi və ya adətə əsaslanan anlayışdan mütləq anlayışa keçid həm də “etika” və “əxlaq” terminlərinin “regional adət” mənasını ifadə edən sözlərdən — müvafiq olaraq yunan ήθος və latın mores — törəməsində özünü göstərir (bax: siðr).

Orta əsrlər

| ]

klassik tərifinə görə günah “Tanrının əbədi qanununa zidd olan söz, əməl və ya arzudur.”

Bir çox orta əsr xristian ilahiyyatçıları “xeyir və şər” anlayışını həm genişləndirmiş, həm də daraltmış, nəticədə bu anlayış bir neçə, bəzən isə mürəkkəb təriflər qazanmışdır, o cümlədən:

dini hakimiyyətlər tərəfindən tərif və ya səbəb ola bilən istənilən məsələyə dair şəxsi seçim və ya subyektiv mühakimə;

irəli gələn dini öhdəlik, hansı ki, müqəddəsliyə və ya lənətlənməyə aparır;

qrupun və ya rifahını artıra bilən, ümumi qəbul olunmuş ;

güclü emosional reaksiya doğuran və ya davranış;

hüquqi qoyan .

Müasir yanaşmalar

| ]
image
Xeyir və Şər Mələkləri, Uilyam Bleyk

Bu gün əsas dixotomiya tez-tez aşağıdakı şəkildə izah olunur:

Xeyir — həyat, xeyriyyəçilik, davamlılıq, xoşbəxtlik, sevgi və ya ədalətlə əlaqələndirilən geniş bir anlayışdır.

Şər — çox vaxt şüurlu və qəsdən törədilən pis əməllər, başqalarına zərər verməyə yönəlmiş ayrı-seçkilik, insanların psixoloji ehtiyaclarını və ləyaqətini alçaltmağa xidmət edən davranışlar, dağıdıcılıq və lazımsız və ya fərq qoymadan həyata keçirilən zorakılıq aktları ilə əlaqələndirilir.

Müasir ingilis dilində evil sözü ( yfel) və onun alman alm. Übel‎, niderland nid. euvel kimi adətən bərpa olunmuş formasından törəmiş hesab olunur; bu forma sözü ilə müqayisə edilir və son nəticədə Proto-Hind-Avropa dili kökünə, həmçinin sıfır dərəcəli *up-elo- formasına gedib çıxır. Daha sonrakı german formalarına , , , (sifət və isim), , və ubils daxildir.

“Yaxşı olmaq” anlayışı müxtəlif cür izah edilmişdir; bunlardan biri xeyirin şəxsi inkişafın ən erkən mərhələlərində başlayan təbii sevgi, bağlılıq və mərhəmətə əsaslandığını irəli sürür; digəri isə yaxşılığın həqiqəti bilməyin məhsulu olduğunu hesab edir. Şərin niyə yarandığı barədə də fərqli baxışlar mövcuddur. Bir çox dini və fəlsəfi ənənələrə görə şər davranış qeyri-kamillikdən qaynaqlanan bir sapmadır (məsələn, “”). Bəzən şər və mövcudluğu ilə izah olunur. Digər yanaşmaya görə isə şərin kökü həqiqətin (insan dəyəri, müqəddəslik, ) bilməməsində — yəni — yatır. Bunun əksinə olaraq, bəzi mütəfəkkirlər şərin zorakı nəticəsi olaraq öyrənildiyini iddia etmişlər.

İstinadlar

| ]
  1. Ingram, Paul O.; . Buddhist-Christian Dialogue: Mutual Renewal and Transformation. Honolulu, Hawaii: University of Hawaii Press. 1986. 148–149.
  2. "Evil". Oxford, England: Oxford University Press. 2012. 22 avqust 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  3. Staub, Ervin. Overcoming Evil: Genocide, Violent Conflict, and Terrorism. New York City: Oxford University Press. 2011. səh. 32. ISBN .
  4. Matthews, Caitlin; Matthews, John. Walkers Between the Worlds: The Western Mysteries from Shaman to Magus. Rochester, Vermont: Inner Traditions / Bear & Co. 2004. səh. 173. ISBN .
  5. Internet Encyclopedia of Philosophy "Ethics"
  6. Brown, Donald. Human Universals. New York City: . 1991. ISBN .
  7. Boyce, 1979. səh. 6–12.
  8. John Hinnel. The Penguin Dictionary of Religion. Penguin Books UK. 1997.
  9. Churton, Tobias. Gnostic Philosophy: From Ancient Persia to Modern Times. Rochester, Vermont: Inner Traditions – Bear & Company. 2005. ISBN .
  10. Asante, Molefi Kete. "Maat and Human Communication: Supporting Identity, Culture, and History Without Global Domination". Communicatio: South African Journal for Communication Theory and Research. London, England: . 38 (2). 2012.
  11. . Myths from Mesopotamia. Oxford, England: Oxford University Press. 1987. səh. 329. ISBN .
  12. Frymer-Kensky, Tikva. Marduk // Jones, Lindsay (redaktor). Encyclopedia of Religion. 8 (2nd). New York: MacMillan Reference USA. 2005. 5702–5703. ISBN .
  13. Kahn, Charles H. "Democritus and the Origins of Moral Psychology". The American Journal of Philology. Baltimore, Maryland: . 106 (1). Spring 1985: 1–31. doi:10.2307/295049. JSTOR 295049. PMID 16411324.
  14. Kenney, John Peter. On God, The Soul, Evil and the Rise of Christianity. New York City: . 2018. səh. 88. ISBN .
  15. , Against Two Letters of the Pelagians 1.31–32
  16. Farley, Edward. Good and Evil: Interpreting a Human Condition. Nasville, Tennessee: Fortress Press / Vanderbilt University. 1990. ISBN .

Əlavə ədəbiyyat

| ]
  • Baumeister, Roy F. (1999) Evil: Inside Human Violence and Cruelty. New York: A.W.H. Freeman / Owl Book
  • Bennett, Gaymon, Hewlett, Martinez J, Peters, Ted, Russell, Robert John (2008). The Evolution of Evil. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. ISBN 
  • Katz, Fred Emil (1993) Ordinary People and Extraordinary Evil, [SUNY Press], ISBN 
  • Katz, Fred Emil (2004) Confronting Evil, [SUNY Press], ISBN 
  • Neiman, Susan. Evil in Modern Thought – An Alternative History of Philosophy. Princeton: Princeton University Press, 2002.
  • Oppenheimer, Paul. Evil and the Demonic: A New Theory of Monstrous Behavior. New York: New York University Press. 1996. ISBN .
  • Shermer, M. (2004). The Science of Good & Evil. New York: Time Books. ISBN 
  • Steven Mintz; John Stauffer, redaktorlar The Problem of Evil: Slavery, Freedom, and the Ambiguities of American Reform. University of Massachusetts Press. 2007. ISBN .
  • Stapley, A.B. & Elder Delbert L., Using Our Free Agency. Ensign May 1975: 21
  • Stark, Ryan. Rhetoric, Science, and Magic in Seventeenth-Century England. (Washington, DC: The Catholic University of America Press, 2009), 115–45
  • Vetlesen, Arne Johan (2005) Evil and Human Agency – Understanding Collective Evildoing New York: Cambridge University Press. ISBN 
  • Wilson, William McF., and Julian N. Hartt. Farrer's Theodicy. In David Hein and Edward Hugh Henderson (eds), Captured by the Crucified: The Practical Theology of Austin Farrer. New York and London: T & T Clark / Continuum, 2004. ISBN 

Xarici keçidlər

| ]
  • Good and Evil in (Ultra Orthodox) Judaism
  • ABC News: Looking for Evil in Everyday Life
  • Booknotes interview with Lance Morrow on Evil: An Investigation, October 19, 2003.
  • Chattopadhyay, Subhasis. The Discussion of Evil in Christianity in Prabuddha Bharata 118 (9):540–542 (2013). ISSN 0032-6178
  • Chattopadhyay, Subhasis. Prolegomenon to the Study of Evil. in Prabuddha Bharata 118 (4):278–281 (2013). ISSN 0032-6178
  • Contestabile, Bruno. "The Denial of the World from an Impartial View". Contemporary Buddhism. 17. 2016: 49–61. doi:10.1080/14639947.2015.1104003.

wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer

Vikipediya azad ensiklopediya Felsefede dinde ve psixologiyada xeyir ve ser anlayisi genis yayilmis bir dixotomiyadir Manixeyci ve tesirine malik dinlerde ser ve antaqonist eksi kimi qebul edilir burada xeyirin qalib gelmeli serin ise meglub edilmeli oldugu dusunulur Ser anlayisi tez tez derin exlaqsizliq menasinda isledilir Ser bezen fovqeltebii bir quvve kimi de tesvir edilmisdir Serin terifleri ve onun motivlerinin tehlili muxteliflik gosterir Bununla bele serle adeten davranislar eqoizm ve ya elaqelendirilir Xeyir ve serin ve ya exlaqin esas tedqiqat sahesi etikadir Etikanin uc esas qolu movcuddur nece davranmali oldugumuzu arasdiran normativ etika konkret exlaqi problemlerle mesgul olan ve exlaqin mahiyyetini tedqiq eden Tarix ve etimologiya span Her bir dilde dogru ve ya arzuolunan keyfiyyete malik olmaq menasinda xeyir ve arzuolunmaz menasinda pis anlayisini ifade eden soz movcuddur Exlaqi muhakime hissi ve dogru ve yanlis xeyir ve ser ferqlendirmesi sirasina daxildir Qedim dunya span Filosof Zerdust erken Iran tanrilarinin iki qarsi duran quvveye endirmisdir Ahura Mazda ve Dagidici Ruh hansi ki bir biri ile munaqise halinda idi Bu fikir sonradan bir dine cevrilmis ve coxsayli yaranmasina sebeb olmusdur onlarin bezileri ifrat dualist inanclari qebul ederek maddi dunyanin redd edilmeli ruhani dunyanin ise qebul olunmali oldugunu ireli surmusdur Qnostik ideyalar bir cox dinlere tesir gostermisdir Bu dinlere gore maarifcilik ve ya kimi muxtelif cur yozulur sexsi yoxsulluq heddine catan xeyriyyecilik dinleyiciler ucun mumkun qeder ucun ise tam ve basqalarina komek etmekle hikmet axtarisi yolu ile elde edile biler Eyni sekilde qedim Misirde edalet nizam ve butovluk prinsipi ve xaos nizamsizliq ve curume prinsipi anlayislari movcud idi birincisi cemiyyetin tecessum etdirmeye calisdigi guc ve prinsipleri ikincisi ise cemiyyeti zeifleden amilleri ifade edirdi Bu uygunluq qedim Mesopotamiya dininde elece de Marduk ile Tiamat arasindaki qarsidurmada da eks olunur Klassik dunya span kakos ve ἀga8os sozlerinin esas menalari muvafiq olaraq pis qorxaq ve yaxsi cesur bacariqli dir onlarin mutleq menada istifadesi yalniz e e texminen 400 cu illerde xususile o cumleden Demokritde formalasmaga baslamisdir Bu mutleq menada exlaq anlayisi Platonun dialoqlarinda mohkemlenmisdir bu proses monoteizm dusuncesinin meydana cixmasi ile paralel getmisdir xususile de dialoqunda burada dindarliq tὸ ὅsion exlaqi mutleq kimi muzakire olunur Bu fikir neoplatoncular Qnostikler ve terefinden daha da inkisaf etdirilmisdir Bu nisbi ve ya adete esaslanan anlayisdan mutleq anlayisa kecid hem de etika ve exlaq terminlerinin regional adet menasini ifade eden sozlerden muvafiq olaraq yunan h8os ve latin mores toremesinde ozunu gosterir bax sidr Orta esrler span klassik terifine gore gunah Tanrinin ebedi qanununa zidd olan soz emel ve ya arzudur Bir cox orta esr xristian ilahiyyatcilari xeyir ve ser anlayisini hem genislendirmis hem de daraltmis neticede bu anlayis bir nece bezen ise murekkeb terifler qazanmisdir o cumleden dini hakimiyyetler terefinden terif ve ya sebeb ola bilen istenilen meseleye dair sexsi secim ve ya subyektiv muhakime ireli gelen dini ohdelik hansi ki muqeddesliye ve ya lenetlenmeye aparir qrupun ve ya rifahini artira bilen umumi qebul olunmus guclu emosional reaksiya doguran ve ya davranis huquqi qoyan Muasir yanasmalar span Xeyir ve Ser Melekleri Uilyam Bleyk Bu gun esas dixotomiya tez tez asagidaki sekilde izah olunur Xeyir heyat xeyriyyecilik davamliliq xosbextlik sevgi ve ya edaletle elaqelendirilen genis bir anlayisdir Ser cox vaxt suurlu ve qesden toredilen pis emeller basqalarina zerer vermeye yonelmis ayri seckilik insanlarin psixoloji ehtiyaclarini ve leyaqetini alcaltmaga xidmet eden davranislar dagidiciliq ve lazimsiz ve ya ferq qoymadan heyata kecirilen zorakiliq aktlari ile elaqelendirilir Muasir ingilis dilinde evil sozu yfel ve onun alman alm Ubel niderland nid euvel kimi adeten berpa olunmus formasindan toremis hesab olunur bu forma sozu ile muqayise edilir ve son neticede Proto Hind Avropa dili kokune hemcinin sifir dereceli up elo formasina gedib cixir Daha sonraki german formalarina sifet ve isim ve ubils daxildir Yaxsi olmaq anlayisi muxtelif cur izah edilmisdir bunlardan biri xeyirin sexsi inkisafin en erken merhelelerinde baslayan tebii sevgi bagliliq ve merhemete esaslandigini ireli surur digeri ise yaxsiligin heqiqeti bilmeyin mehsulu oldugunu hesab edir Serin niye yarandigi barede de ferqli baxislar movcuddur Bir cox dini ve felsefi enenelere gore ser davranis qeyri kamillikden qaynaqlanan bir sapmadir meselen Bezen ser ve movcudlugu ile izah olunur Diger yanasmaya gore ise serin koku heqiqetin insan deyeri muqeddeslik bilmemesinde yeni yatir Bunun eksine olaraq bezi mutefekkirler serin zoraki neticesi olaraq oyrenildiyini iddia etmisler Istinadlar span Ingram Paul O Buddhist Christian Dialogue Mutual Renewal and Transformation Honolulu Hawaii University of Hawaii Press 1986 148 149 Evil Oxford England Oxford University Press 2012 22 avqust 2012 tarixinde orijinalindan arxivlesdirilib Staub Ervin Overcoming Evil Genocide Violent Conflict and Terrorism New York City Oxford University Press 2011 seh 32 ISBN 978 0195382044 Matthews Caitlin Matthews John Walkers Between the Worlds The Western Mysteries from Shaman to Magus Rochester Vermont Inner Traditions Bear amp Co 2004 seh 173 ISBN 978 0892810918 Internet Encyclopedia of Philosophy Ethics Brown Donald Human Universals New York City 1991 ISBN 9780070082090 Boyce 1979 seh 6 12 John Hinnel The Penguin Dictionary of Religion Penguin Books UK 1997 Churton Tobias Gnostic Philosophy From Ancient Persia to Modern Times Rochester Vermont Inner Traditions Bear amp Company 2005 ISBN 978 1 59477 035 7 Asante Molefi Kete Maat and Human Communication Supporting Identity Culture and History Without Global Domination Communicatio South African Journal for Communication Theory and Research London England 38 2 2012 Myths from Mesopotamia Oxford England Oxford University Press 1987 seh 329 ISBN 978 0199538362 Frymer Kensky Tikva Marduk Jones Lindsay redaktor Encyclopedia of Religion 8 2nd New York MacMillan Reference USA 2005 5702 5703 ISBN 0 02 865741 1 Kahn Charles H Democritus and the Origins of Moral Psychology The American Journal of Philology Baltimore Maryland 106 1 Spring 1985 1 31 doi 10 2307 295049 JSTOR 295049 PMID 16411324 Kenney John Peter On God The Soul Evil and the Rise of Christianity New York City 2018 seh 88 ISBN 9781501314018 Against Two Letters of the Pelagians 1 31 32 Farley Edward Good and Evil Interpreting a Human Condition Nasville Tennessee Fortress Press Vanderbilt University 1990 ISBN 978 0 8006 2447 7 Elave edebiyyat span Baumeister Roy F 1999 Evil Inside Human Violence and Cruelty New York A W H Freeman Owl Book Bennett Gaymon Hewlett Martinez J Peters Ted Russell Robert John 2008 The Evolution of Evil Gottingen Vandenhoeck amp Ruprecht ISBN 978 3 525 56979 5 Katz Fred Emil 1993 Ordinary People and Extraordinary Evil SUNY Press ISBN 0 7914 1442 6 Katz Fred Emil 2004 Confronting Evil SUNY Press ISBN 0 7914 6030 4 Neiman Susan Evil in Modern Thought An Alternative History of Philosophy Princeton Princeton University Press 2002 Oppenheimer Paul Evil and the Demonic A New Theory of Monstrous Behavior New York New York University Press 1996 ISBN 978 0 8147 6193 9 Shermer M 2004 The Science of Good amp Evil New York Time Books ISBN 0 8050 7520 8 Steven Mintz John Stauffer redaktorlar The Problem of Evil Slavery Freedom and the Ambiguities of American Reform University of Massachusetts Press 2007 ISBN 978 1 55849 570 8 Stapley A B amp Elder Delbert L Using Our Free Agency Ensign May 1975 21 Stark Ryan Rhetoric Science and Magic in Seventeenth Century England Washington DC The Catholic University of America Press 2009 115 45 Vetlesen Arne Johan 2005 Evil and Human Agency Understanding Collective Evildoing New York Cambridge University Press ISBN 978 0 521 85694 2 Wilson William McF and Julian N Hartt Farrer s Theodicy In David Hein and Edward Hugh Henderson eds Captured by the Crucified The Practical Theology of Austin Farrer New York and London T amp T Clark Continuum 2004 ISBN 0 567 02510 1Xarici kecidler span Vikilugetde evil movzusuna dair melumatlar var Vikisitatda Xeyir ve ser ile elaqedar sitatlar var Vikianbarda ile elaqeli mediafayllar var Good and Evil in Ultra Orthodox Judaism ABC News Looking for Evil in Everyday Life Booknotes interview with Lance Morrow on Evil An Investigation October 19 2003 Chattopadhyay Subhasis The Discussion of Evil in Christianity in Prabuddha Bharata 118 9 540 542 2013 ISSN 0032 6178 Chattopadhyay Subhasis Prolegomenon to the Study of Evil in Prabuddha Bharata 118 4 278 281 2013 ISSN 0032 6178 Contestabile Bruno The Denial of the World from an Impartial View Contemporary Buddhism 17 2016 49 61 doi 10 1080 14639947 2015 1104003 Lugetler ve ensiklopediyalarBoyuk rus Qisa yehudi Britannica onlayn Muasir UkraynaNormativ yoxlamaBNF 11931056b LCCN sh85055872 Microsoft 2775901983 NDL 00574599 NKC ph114334 Xeyir ve serTam xeyirxahliqSerSerTedqiqatSer problemi Kateqoriyalar Xeyir ve serEtika anlayislariDixotomiyalarFentezi mecazlariEdebi motivlerFolklorda tekrarlanan elementlerMecazlarGunahDeyer

Nəşr tarixi:
Yuxarı