Vikipediya azad ensiklopediya Ontogenez və ya fərdi inkişaf yun ontos mövcud gemsiz doğulma orqanizmin fərdi inkişaf pro

Vikipediya azad ensiklopediya Ontogenez ve ya ferdi inkisaf yun ontos movcud gemsiz dogulma orqanizmin ferdi inkisaf prosesi olub mayalanmis yumurta huceyresinden baslayib olum ile basa catir Ontogenezin inkisaf dovru span Ferdi inkisaf ontogenez embrional ve postembrional dovrlere bolunur Ontogenez termini ilk defe 1866 ci ilde terefinden biologiya elmine daxil edilmisdir Embrional dovr yun embrion ruseym ziqotdan dogulana qeder ve ya yumurta qabigindan xarice cixana qeder olan ferdi inkisaf dovrunu ehate edir Postembrional dovr ise orqanizmin dogulandan ve ya yumurta qabigindan cixandan olene qeder olan ferdi inkisaf dovrunu ehate edir Melumdur ki hem embrional hem de dovrde geden butun inkisaf prosesleri orqanizmin genotipinde ferdi inkisafin butun merheleleri proqramlasdirilmisdir Ferdi inkisafin gedisi boyu genler tedricen fealiyyete kecerek inkisafin butun merhelelerini idare edir Ferdi inkisaf genlerin fealiyyetinden asili olmasina baxmayaraq xarici muhit seraitinin bu prosesde rolu boyukdur Bele ki genotipin fealiyyeti yeni orqanizmin daxili potensial imkanlari onu ehate eden xarici muhitle elaqede realize olunur Xarici muhit bu ve ya diger uzvun ve elametin meydana gelmesine muhum tesir gostere biler Memeli heyvanlarda embrional inkisaf dovru ana betninde getdiyine gore dogulmamisdan evvel ferdin elametlerine xarici muhit seraiti az tesir edir Onlar esasen valideyn formalarin genotipinin nezareti altinda inkisaf ederek dogulandan sonra demek olar ki deyismirler Postembrional dovrde xarici muhit seraiti bitkilerde ve heyvanlarda esasen mehsuldarligi mueyyen eden kemiyyet elametlerine ehemiyyetli tesir edir Elametlerin nece emele gelmesini izah ederken genden elamete dogru yolu bele hesab edirler gen mueyyen fermentlerin sintezine nezaret edir ve onun aktivliyi ile bilavasite huceyrede geden prosesler tenzim olunur Prokariotlarda gen ile elamet arasinda elaqe deqiq musahide olunur ve sadedir gen ferment elamet Bu proses coxhuceyreli ali murekkeb mutesekilliye malik olan ferdlerde her bir elamet bir qayda olaraq bir cox genlerle nezaret olunur Meselen iri buynuzlu heyvanlarda demirin rengi 10 genin uzlasmasi ile heyata kecir Ontogenezi oyrendikde esas meqsed genin inkisaf prosesinde genin realize olunmasinin qanunauygunluqlarini mueyyen etmekdir Bunun ucun esasen embrional dovrde toxumalarin differensiasiya prosesleri etrafli oyrenilmisdir Embrional dovrde ilkin diferensasiya prosesleri span Mayalanmadan evvel heyvanlarin yumurta huceyresinde sitoplazmada kulli miqdarda m RNT r RNT ve n RNT toplanir Bunlar evvel spesifik histon zulallarla birleserek qeyri feal qranulalar introsomlar emele getirir Mayalanmadan bir nece deqiqe kecdikden sonra introsomun m RNT nin molekulunun bir qismi zulallardan azad olunaraq yumurta huceyresinin sitoplazmasinda ribosomlarin uzerine daxil olaraq ziqotun ilkin inkisafi ucun lazim olan mueyyen zulallarin sintezine baslayir Ziqotun ilkin inkisaf merhelesi ana orqanizmin genlerinin nezareti altinda heyata kecir Blastula merhelesinin sonuna qeder zulallarin sintezini yumurta huceyresinin m RNT si temin edir merhelesinin evvelinden baslayaraq ve ontogenezin butun sonraki proseslerinde zulallarin sintezi her iki valideynlerin nuvelerinin birlesmesi neticesinde emele gelerek onlarin genetik melumatini birlesdirir Ruseymin inkisafinin ilkin merhelelerinde ziqotun bolunmesi ve blastulanin emele gelmesi yumurta huceyrenin sitoplazmasinda olan RNT ve diger komponentlerin hesabina gedir Qastrula merhelesinde artiq nuve m RNT si fealiyyete baslayir ve bu vaxtdan nuve irsiyyeti yeni hem ana hem de ata orqanizminden alinan genler fealiyyete baslayir Toxumalarin differensiasiyasi span Huceyrenin ilkin differensiasiyasi ve qastrulaya qeder differensiasiya esasen sitoplazma ile elaqedardir Qastruladan sonraki inkisaf her bir novun cinsin sortun ve ferdin butov melumatini ve genlerin tam yiginini oz terkibinde saxlayan ziqotun huceyre nuvesinin fealiyyeti ile baglidir Heyvanlarda toxumalarin huceyreleri forma ve zulal terkibine gore nisbi olaraq eyni olurlar Sonra onlar differensiasiyaya ugrayaraq muxtelif ixtisasli huceyrelere cevrilirler Huceyrelerin bele muxtelifliyinin meydana gelmesi differensiasiya adlanir Forma emele gelme proseslerinin ve ixtisaslasmis huceyrelerin inteqrasiyasi ucun lazim olan spesifik zulallarin sintezine nezaret eden genler differensiasiya zamani aktiv funksiyaya malik olur Huceyrelerin ve toxumalarin differensiasiya prosesinde DNT nin xromosomlarin nuvenin sitoplazmanin terkibinde geriye donmez deyisilmeler bas verir baxmayaraq ki orqanizme xas olan butun genetik melumat huceyrede qalir Genotip ve fenotip span Genotip nedir span Genotip orqanizmin xromosomlarinda diploid sayda cemlesen butun genlerin yigimina deyilir Genotip orqanizmin butun heyat fealiyyetine inkisafina qurlusuna fenotipine nezaret edir Genotip termini ilk defe 1909 cu ilde danimarkali alim V Iohansen terefinden elme getirilmisdir Muasir genetika subut etmisdir ki orqanizmlerin butun elametlerinin esasini onlarin genotipi teskil edir Her bir elametin tezahuru genotip ve muhit arasinda yaranan murekkeb qarsiliqli elaqelerin neticesidir Fenotip nedir span Fenotip orqanizmin daxili ve xarici struktur ve funksiyalarini morfoloji anatomik ve fizioloji usullarla oyrenen ve tesvir eden elamet ve xususiyyetlerin cemidir Fenotip orqanizmin daimi xususiyyeti deyil o orqanizmin inkisaf prosesinde fasilesiz olaraq deyisilir Her bir orqanizmin fenotipi konkret inkisaf seraitinde genotipin imkanlari eyni cur tezahur etmir Odur ki eyni genotipe malik olan orqanizmler ayri ayri inkisaf seraitinde muxtelif fenotipe malik ola biler Penentrantliq ve ekspressivlik span Penentranliq nedir span Eyni bir cinse ve yaxud nove aid olan orqanizmlerde eyni bir gen muxtelif derecede fenotipik tezahur ede biler Qohum qrupa aid olan ferdlerde bu ve ya diger elamet uze cixa ve ya cixmaya biler Bele hadiseye genlerin penentrantligi deyilir Genlerin penentrantligi faizle mueyyen olunur Bu faiz oyrenilen genin ferdlerde uze cixmasi ifade edir Eger mueyyen genin heyvan cinsinin ve yaxud bitki sortunun butun ferdlerinde meydana cixibsa onda penentrantliq 100 teskil edecek hemin genlerin mueyyen bir hissesinde tezahur edirse onda onun faizi mueyyenlesir Ekspressivlik nedir span Oxsar genotiplerin konkret muhit seraitinde reaksiyasi ve genin fenotipik ozunu buruze vermesini xarakterize eden hadiseye genin ekspressivliyi deyilir veziyyetde olan resessiv genler adi seraitde fenotipik ozlerini buruze vermir lakin deyisilmis seraitde meydana cixa bilir Buna misal olaraq genin muxtelif cur fenotipik ozunu buruze vermesine ve ekspressivliyine dovsanin xezinin renginin deyismesini gostermek olar Dovsanin xezinin renginin ag lakin pencesinin qulaqlarinin burununun ve quyrugunun uclarinin qara olmasini fenotipik olaraq S alleli mueyyen edir Muhit seraitini deyisdikde daha deqiq desek temperaturun deyismesi melanin piqmentinin sintezine tesir edir ve xezin renginin deyismesine sebeb olur Dovsanin 30º S temperatur seraitinde besledikde xezin rengi ag olur Eger derinin bir hissesinden tukleri qirxsaq ve hemin hisseye sistematik olaraq menfi temperatur ile tesir etsek orda qara tukler emele gelecek Bu onu gosterir ki menfi temperatur mueyyen genlerin fealligina tesir ederek xususi fermentlerin istehsalina nezaret edir Genlerin fenotipik sekilde meydana gelmesinde gen olmasi ve aktivliyi boyuk ehemiyyet kesb edir Gen modifikatorlar seraitden asili olaraq genlerin ekspressivlik derecesini mueyyen edir Menbe span S Q Hesenova A Q Qarayeva E H Qedimov M R Sefiyeva Genetika Ders vesaiti Sumqayit 2014 Sumqayit Dovlet Universiteti nesriIstinadlar span http elibrary bsu az 110 N 40 pdf Arxivlesdirilib 2018 11 23 at the Wayback Machine Xarici kecidler span https www youtube com watch v e4Vu8cc1H I https kayzen az blog orqanizmin inki C5 9Faf C4 B1 5473 insan C4 B1n b C3 B6y C3 BCm C9 99si html4 Kateqoriya Ontogenez