Vikipediya azad ensiklopediya Səfəvilərin Kartli Gürcüstan valisi olan Rüstəm Xan Osmanlıların Misir əyalətinin valisi o

Vikipediya azad ensiklopediya Sefevilerin Kartli Gurcustan valisi olan Rustem Xan Osmanlilarin Misir eyaletinin valisi olmus Kavalali Mehmed Eli Pasanin Oqust Koder terefinden cekilmis portreti 1841 Vali ereb الوالي al wali ve ya ereb وال Islam olkelerinin inzibati sisteminde eyalet vilayet ve ya muhafeze dovletin ve ya regionun bolunduyu eyaletin yaxud diger inzibati erazi vahidinin rehberi canisini ve qubernatoru Bu termin hem idareetme hem de Islam huququnda fiqh himayedar rehber ve selahiyyet sahibi kimi genis menalari ifade edir 1 Bu vezife VII esrden Islam dovlet aparatinin formalasmaga basladigi ilk dovrlerden melumdur Valiler yeni feth edilmis torpaqlarda xelifelerin canisinleri idise ve birbasa onlar terefinden teyin edilirdi Sonradan merkezi hakimiyyetin zeiflemesi ile valiler genis muxtariyyet qazandilar ve bezileri musteqil Muselman sulalerinin esasini qoydular Son orta esrler ve Yeni dovrde Osmanli imperiyasinin eyalet canisinleri qubernatorlari vali adlanirdi eyaletlerin ozleri ise vilayet adini almisdir 2 3 Misirde Kavalali Mehmed Eli Pasa ve onun varisleri Xediv titulunu qebul edene qeder 1805 1866 ci illerde vali titulundan istifade etmisler Hazirda eyalet rehberinin adi kimi vali termini bir sira Islam olkelerinde o cumleden Efqanistan Elcezair Merakes Oman Tunis Turkiye ve Turkmenistanda istifade olunur Etimologiyasiredakte vikimetni redakte et span Vali sozu ereb dilindeki و ل ي w l y kokunden toremisdir Bu kok yaxin olmaq dost olmaq idare etmek ve selahiyyet sahibi olmaq menalarini verir Islam terminologiyasinda eyni kokden olan Veli Allahin dostu muqeddes sexs ve Vilayet idareetme sahesi ve ya rutbesi sozleri ile birbasa elaqelidir 4 Tarixi inkisafiredakte vikimetni redakte et span Erken Islam ve Xilafet dovruredakte vikimetni redakte et span Vali vezifesi VII esrde Mehemmed peygember ve Rasidi xelifeler dovrunde formalasmaga baslamisdir Ilk dovrlerde valiler feth edilmis erazilerde xelifenin hem herbi rehberi hem de dini numayendesi hesab olunurdular Emeviler dovru Valilerin selahiyyetleri daha da artmisdir Onlar merkezi xezineye vergi yigir ve asayisi berqerar edirdiler Abbasiler dovru Merkezi hakimiyyet zeifledikce valiler daha cox muxtariyyet elde etmisdirler Meselen Misirde Tuluniler ve Megribde Aqlabiler eslinde xelifeye tabe olan valiler olsalar da praktiki olaraq musteqil sulalelerin esasini qoymusdurlar 5 Osmanli imperiyasi dovruredakte vikimetni redakte et span Osmanli idareetme sisteminde vali sultanin eyaletdeki vilayetdeki en yuksek selahiyyetli numayendesi idi 1864 cu ilde qebul edilmis Vilayet Nizamnamesi ile idareetme sisteminde islahat aparilmis ve valilerin vezife ohdelikleri daha deqiq mueyyen edilmisdir Vali hem mulki hem de herbi nezaret selahiyyetlerine malik idi ve sultanin fermani ile teyin olunurdu 6 Muasir dunyada tetbiqiredakte vikimetni redakte et span Bu gun vali termini bir cox olkelerde resmi qubernator rutbesi kimi saxlanilir Turkiye Olkenin 81 ili vilayeti merkezi hokumet Prezident terefinden teyin olunan valiler terefinden idare olunur Vali dovletin vilayetdeki resmi numayendesidir Turkmenistan Vilayet rehberleri turkm hakim bezen klassik metnde vali kimi xatirlanir Elcezair ve Merakes Vilayetlerin rehberleri dovlet bascisi terefinden teyin olunan valilerdir Efqanistan Olkenin her bir eyaletine vilayetine vali rehberlik edir Iran Valiler ostandar termini ile paralel vilayetlerin ostanlarin idareedilmesinde muhum rol oynayirlar 7 Selahiyyet ve vezifeleriredakte vikimetni redakte et span Muasir sistemlerde valinin vezifelerine adeten asagidakilar daxildir Merkezi hokumetin qerarlarinin yerlerde icrasini temin etmek Yerli polis ve diger tehlukesizlik quvvelerine nezaret asayisin temin edilmesi Dovlet budcesinden vilayete ayrilan vesaitlerin idare edilmesi Tehsil sehiyye ve infrastruktur layihelerinin koordinasiyasi Fovqelade hallarda qerar verme selahiyyeti Hemcinin baxredakte vikimetni redakte et span Vilayet termin Qubernator Pasa Muhafeze VilayetIstinadlarredakte vikimetni redakte et span Bearman P Encyclopaedia of Islam ingilis Brill 2002 ISBN 978 9004122338 Sablon VT BSE1 Sablon VT BSE1 Hans Wehr A Dictionary of Modern Written Arabic ingilis 1994 Kennedy Hugh The Prophet and the Age of the Caliphates Pearson Longman 2004 ISBN 978 0582405257 Vali Ottoman Official ingilis Encyclopaedia Britannica Istifade tarixi 11 fevral 2026 World Factbook Administrative Divisions ingilis CIA Istifade tarixi 11 fevral 2026 Edebiyyat siyahisiredakte vikimetni redakte et span Altamira i Krevea Rafael Istoriya srednevekovoj Ispanii SPb Evraziya izdatelstvo 2003 128 129 ISBN 58071 0128 6 Kateqoriyalar Orta esr valileriVezifelerTurk titullariIran titullariEreb dilinde sozler ve ifadelerOsmanli imperiyasinda titullar