
Bizdən yeylər və ya Bizdən yaxşılar — türk mifologiyasında, o cümlədən Azərbaycan mifologiyasında insanlara ziyan verən varlıqlar.
Xarakteristikası
| ]Qədim türklərin inanclarına görə, "yeg"lər və ya "bizdən yeylər" ziyan gətirən varlıqlar idi. Bizdən yeylər gözə görünmür və iyələrdən (xeyirxah ruhlardan) fərqli olaraq heç nəyin sahibi deyillər, yəni onlar qoruyucu ruh sayılmır. Bizdən yeylər həmişə insanın malını oğurlayır, qazanı, yağı və düyünü aparıb plov pişirirərək yeyirlər. Beləliklə, bizdən yeylər həmişə insana ziyan vurur. Onlar insan paltarını geyinib oynayarlar.
Azərbaycan mifoloji mətnlərində cinlərə "bizdən yeylər" deyildiyi qeyd edilir. Bunun səbəbi bilinməsə də, ehtimal edilir ki cinin adını çəkməmək (yasaq) üçün belə adlandırma istifadə edilib. İslam dinin qəbulu ilə yayılan cin, əcinnə inancları türk mifologiyasındakı Hal anası, bizdən yeylər və başqaları ilə bağlı inanclara qarışaraq formalaşmışdır.
Azərbaycan türk inanclarındakı "bizdən yeylər" ifadəsində yeylər sözünün kökü yək və ya yegdir. Bizdən yeylər təbiət, xaos və qaranlıqla bağlıdır. Onlar hər qarış torpaqda, ayaq altında mövcuddurlar. "Bizdən yaxşılar"ın ağac altında, qaranlıq yerlərdə, su kənarında, təbiət ərazisində yaşamaqları onların şər qüvvələrin əlində olduğunu göstərir. Onlar Adəm övladına həmişə ziyan vurur.
"Yeg" sözünün "yaxşı" mənasından çıxış edərək tədqiqatçılar "Bizdən yeylər" ifadəsini "bizdən yaxşılar" kimi mənalandırır. Güman edilir ki, bu adlandırma (şər varlıqların yaxşı adla çağrılması) mifoloji adlara qoyulan yasaqla əlaqəlidir.
Evə girəndə ev iyəsinə və bizdən yaxşılara salam verilməlidir ki, qaçıb evin bərəkətini özləri ilə aparmasınlar, ev xarabaya dönməsin. Həm iyələrə, həm də bizdən yeylərə bu adətin (evə girəndə salam vermə) aid edilməsi təsadüf nəticəsində ortaya çıxmayıbsa, mifoloji düşüncənin daxili qanunu hesab edilə bilər. Bizdən yaxşılar iynə kimi dəmir obyektlərdən qorxurlar, ona görə də dəmir oğurlananda qorxub qaçırlar.
İnanca görə, çörək yeyərkən "Bismillah" demək lazımdır. Çünki Bizdən yaxşılar insanlarla oturub yemək yeyərlər. "Bismillah" deyiləndə onlar ayağa qalxıb süfrədən gedirlər. Evin uşağına qışqırdıqda, Bizdən yaxşılar uşağın yanına qaçıb onu döyürmüşlər. Kimsə yerə isti su töksə, Bizdən yaxşıların uşaqlarını yandıra bilər. Belə hallarda Bizdən yaxşılar qəzəblənib suyu tökən şəxsi döyürdülər. Döyülən şəxsin ağızı və burnu əyilirdi. Su içmək üçün əyiləndə də "Bismillah" deyilməlidir ki, Bizdən yaxşılar qaçsınlar.
Axşam, hava qaralmağa başlayanda, eşikdə oturmamaq və ya əlləri çarpaz şəkildə dayanmamaq yaxşıdır. Çünki bu zaman Bizdən yaxşılar kimi tanınan şeytani ruhlar daha aktiv olur. Deyilənə görə, bu vaxt eşikdə dayanan kəs "Eşik Şeytanı" tərəfindən vurula bilər.
Növləri
| ]- Adamcıl. Bizdən yaxşılara aid edilir, qurd şəklində bədheybətdir.
- Həmzadlar. Azərbaycan türklərinin inanclarında bizdən yaxşılara aid edilən cinlərdir.
- Çər və Çor. Bizdən yaxşılardandır, insanın var-dövlətinə ziyan verərlər. Çər tərli atı öldürür ki, insan piyada qalsın, yol gedə bilməsin.
- Ağ Çor və Qara Çor. Çorun formalarıdır. Ağ Çor bostanı məhv edir, Qara Çor isə bağ-bağçanı, ən çox üzümü qırır.
İstinadlar
| ]- Bəydili, 2007. səh. 226
- Bəydili, 2007. səh. 180
- Bəydili, 2007. səh. 230
- Beydili, 2003. səh. 104
- Bəydili, 2007. səh. 208
- Bəydili, 2007. səh. 231
- Beydili, 2003. səh. 205-206
- Beydili, 2003. səh. 105
- Beydili, 2003. səh. 204
- Beydili, 2003. səh. 23
- Beydili, 2003. səh. 132
- Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005. anl.az
Ədəbiyyat
| ]- Cəlal Bəydili (Məmmədov). Türk mifoloji obrazlar sistemi: struktur və funksiya (monoqrafiya). — Bakı: Mütərcim, 2007. — 272 səh.
- Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, 2003, Yurt Yayınevi (türk.).
wikipedia, oxu, kitab, kitabxana, axtar, tap, meqaleler, kitablar, oyrenmek, wiki, bilgi, tarix, tarixi, endir, indir, yukle, izlə, izle, mobil, telefon ucun, azeri, azəri, azerbaycanca, azərbaycanca, sayt, yüklə, pulsuz, pulsuz yüklə, haqqında, haqqinda, məlumat, melumat, mp3, video, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, şəkil, muisiqi, mahnı, kino, film, kitab, oyun, oyunlar, android, ios, apple, samsung, iphone, pc, xiomi, xiaomi, redmi, honor, oppo, nokia, sonya, mi, web, computer, komputer
Vikipediya azad ensiklopediya Islam dininin qebulu ile yayilan cin sekilde ecinne inanclari turk mifologiyasindaki Hal anasi bizden yeyler ve basqalari ile bagli inanclara qarisaraq ortaya cixmisdir Bizden yeyler ve ya Bizden yaxsilar turk mifologiyasinda o cumleden Azerbaycan mifologiyasinda insanlara ziyan veren varliqlar Xarakteristikasi span Qedim turklerin inanclarina gore yeg ler ve ya bizden yeyler ziyan getiren varliqlar idi Bizden yeyler goze gorunmur ve iyelerden xeyirxah ruhlardan ferqli olaraq hec neyin sahibi deyiller yeni onlar qoruyucu ruh sayilmir Bizden yeyler hemise insanin malini ogurlayir qazani yagi ve duyunu aparib plov pisirirerek yeyirler Belelikle bizden yeyler hemise insana ziyan vurur Onlar insan paltarini geyinib oynayarlar Azerbaycan mifoloji metnlerinde cinlere bizden yeyler deyildiyi qeyd edilir Bunun sebebi bilinmese de ehtimal edilir ki cinin adini cekmemek yasaq ucun bele adlandirma istifade edilib Islam dinin qebulu ile yayilan cin ecinne inanclari turk mifologiyasindaki Hal anasi bizden yeyler ve basqalari ile bagli inanclara qarisaraq formalasmisdir Azerbaycan turk inanclarindaki bizden yeyler ifadesinde yeyler sozunun koku yek ve ya yegdir Bizden yeyler tebiet xaos ve qaranliqla baglidir Onlar her qaris torpaqda ayaq altinda movcuddurlar Bizden yaxsilar in agac altinda qaranliq yerlerde su kenarinda tebiet erazisinde yasamaqlari onlarin ser quvvelerin elinde oldugunu gosterir Onlar Adem ovladina hemise ziyan vurur Yeg sozunun yaxsi menasindan cixis ederek tedqiqatcilar Bizden yeyler ifadesini bizden yaxsilar kimi menalandirir Guman edilir ki bu adlandirma ser varliqlarin yaxsi adla cagrilmasi mifoloji adlara qoyulan yasaqla elaqelidir Eve girende ev iyesine ve bizden yaxsilara salam verilmelidir ki qacib evin bereketini ozleri ile aparmasinlar ev xarabaya donmesin Hem iyelere hem de bizden yeylere bu adetin eve girende salam verme aid edilmesi tesaduf neticesinde ortaya cixmayibsa mifoloji dusuncenin daxili qanunu hesab edile biler Bizden yaxsilar iyne kimi demir obyektlerden qorxurlar ona gore de demir ogurlananda qorxub qacirlar Inanca gore corek yeyerken Bismillah demek lazimdir Cunki Bizden yaxsilar insanlarla oturub yemek yeyerler Bismillah deyilende onlar ayaga qalxib sufreden gedirler Evin usagina qisqirdiqda Bizden yaxsilar usagin yanina qacib onu doyurmusler Kimse yere isti su tokse Bizden yaxsilarin usaqlarini yandira biler Bele hallarda Bizden yaxsilar qezeblenib suyu token sexsi doyurduler Doyulen sexsin agizi ve burnu eyilirdi Su icmek ucun eyilende de Bismillah deyilmelidir ki Bizden yaxsilar qacsinlar Axsam hava qaralmaga baslayanda esikde oturmamaq ve ya elleri carpaz sekilde dayanmamaq yaxsidir Cunki bu zaman Bizden yaxsilar kimi taninan seytani ruhlar daha aktiv olur Deyilene gore bu vaxt esikde dayanan kes Esik Seytani terefinden vurula biler Novleri span Adamcil Bizden yaxsilara aid edilir qurd seklinde bedheybetdir Hemzadlar Azerbaycan turklerinin inanclarinda bizden yaxsilara aid edilen cinlerdir Cer ve Cor Bizden yaxsilardandir insanin var dovletine ziyan vererler Cer terli ati oldurur ki insan piyada qalsin yol gede bilmesin Ag Cor ve Qara Cor Corun formalaridir Ag Cor bostani mehv edir Qara Cor ise bag bagcani en cox uzumu qirir Istinadlar span Beydili 2007 seh 226 Beydili 2007 seh 180 Beydili 2007 seh 230 Beydili 2003 seh 104 Beydili 2007 seh 208 Beydili 2007 seh 231 Beydili 2003 seh 205 206 Beydili 2003 seh 105 Beydili 2003 seh 204 Beydili 2003 seh 23 Beydili 2003 seh 132 Esatirler efsane ve revayetler Baki Serq Qerb 2005 anl az Edebiyyat span Celal Beydili Memmedov Turk mifoloji obrazlar sistemi struktur ve funksiya monoqrafiya Baki Mutercim 2007 272 seh Turk Mitolojisi Ansiklopedik Sozluk Celal Beydili 2003 Yurt Yayinevi turk Azerbaycan folkloru ve mifologiyasi siyahi MenbeTurk xalqlarinin mifologiyasi Oguzname Dede Qorqud Dastanlar Nagillar Merasimler Inanclar Teqvim inanclari Ovculuq inanclari Yaradilis mifleri QehremannameQehremanlarKoroglu Esli ve Kerem Asiq Qerib Abbas ve Gulgez Ovcu Pirim Melikmemmed Kecel Cemsid Makedoniyali Isgender I Sah Abbas Allahverdi xan Usta sagird Xendekbaci Xan vezir Tugay Melik Molla Nesreddin Abdal Qasim Haci dayi Kosa Kecel Teke OxayyTanrilarGoy Tanri Andir xan Cenbil Qanim Xan Saya xan Tufan Div Umay Yer AnaCay nenesi Ev iyesi Eren Yer iyesiMifik varliqlarCirtdan Damdabacalar Qari Nene Qaracuxa Peri Comcexatun Gunesin ovladlari Bizden yeylerNehenglerUguzlar Div TepegozBedheybetlerAdamcil Kendirqayis Xortdan Qulyabani Qaramat Qulbasdi UnuqayHeyvanlarIsa Musa qusu Sese qusu Tulpar Simurq qusu Sahmaran EjdahaIslami varliqlarMelek Xizir Cin IfriteYerlerZiyaretgahlar Qaf dagi Periqala Ceyranbatan goluEfsaneler ve revayetlerAyin uzu niye lekelidir Gun Ay Adam yeyen qizKonseptlerAlemin yatdigi vaxt Buta Bade QutDigerFilmler Goygoz Kosa Kateqoriya Azerbaycan mifologiyasinda bedheybetler
